FIRSATLAR Fabrikası adında 100 kişilik büyük bir fabrika düşünelim.

1975 yılında bu fabrikada 100 kişi çalışıyor. Fabrikanın yıl sonunda ürettiği toplam gelir 100 altın olsun.

Bu 100 altının yaklaşık 8-9 altınını fabrikanın en tepesindeki 1 kişi alıyor. Geriye kalan 91-92 altın ise diğer 99 kişi arasında paylaşılıyor. Yani 99 kişinin ortalama payı kişi başına yaklaşık 0,92 altın civarında.

2025’e geldiğimizde fabrika çok daha büyümüş. Üretim artmış, teknoloji gelişmiş, makineler hızlanmış, AI gelmiş. Ama paylaşım bozulmuş.

Artık aynı 100 altının 22-23 altınını en tepedeki 1 kişi alıyor. Geriye kalan 77-78 altın ise 99 kişiye kalıyor.

Bu kez 99 kişinin kişi başına ortalama payı yaklaşık 0,78 altına düşüyor.

Yani fabrika zenginleşirken, 99 kişinin toplam payı 91-92 altından 77-78 altına iniyor. En tepedeki 1 kişinin payı ise 8-9 altından 22-23 altına çıkıyor.

Servet tarafında tablo daha da ağırdır.

1975’te FIRSATLAR Fabrikası’ndaki toplam servetin yaklaşık 22-23 birimi en zengin 1 kişideydi. 2025’te bu rakam 32-35 birime çıkıyor.

Buna karşılık fabrikanın en alttaki 50 işçisi, yani çalışanların yarısı, 1975’te toplam servetin sadece 3-4 birimine sahipken, 2025’te bu pay 1,5-2 birime düşüyor.

Yani 100 kişilik FIRSATLAR Fabrikası’nda en alttaki 50 kişi, fabrikanın neredeyse hiçbir şeyine sahip değildir. 50 kişinin toplam serveti, tepedeki 1 kişinin servetinin küçük bir kırıntısına dönüşmüştür.
En çarpıcı fark maaşlarda görülür.

1975’te fabrikanın CEO’su bir işçiden yaklaşık 20 kat fazla kazanıyordu. Bu zaten büyük bir farktı. Ama 2025’te bu fark 350 kata çıkıyor.

Yani işçi yılda 1 birim kazanıyorsa, CEO 350 birim kazanıyor.

Başka bir ifadeyle, işçinin bir yılda kazandığını CEO yaklaşık bir günde kazanıyor.
Daha vahimi şudur:

1975’te bir işçi tek maaşla ev alabiliyor, ailesini geçindirebiliyor, çocuklarını okutabiliyordu. 2025’te ise aynı fabrikada iki kişi tam zamanlı çalışsa bile kira, sağlık sigortası, eğitim ve borç ödemeleri altında eziliyor.

Telefon ucuzlamıştır, televizyon ucuzlamıştır, bilgisayar ucuzlamıştır. Ama hayatın asıl omurgası olan ev, sağlık ve eğitim çok pahalılaşmıştır.

Bu yüzden FIRSATLAR Fabrikası’nda işçiler daha çok üretmekte, ama daha az güvenceye sahip olmaktadır.

1975’te işçi geleceğe maaşıyla bakıyordu.

2025’te işçi geleceğe kredi kartıyla bakıyor.

1975’te servet çalışarak birikiyordu.

2025’te servet yukarıda birikiyor, aşağıda ise borç birikiyor.

Sonuç olarak FIRSATLAR Fabrikası büyümüştür; ama bu büyüme 100 kişiye eşit dağılmamıştır. Fabrikanın makineleri hızlanmış, üretimi artmış, kârı büyümüş; fakat bu büyümenin asıl kazananı 100 kişiden yalnızca 1 kişi olmuştur.

Geriye kalan 99 kişi ise daha verimli çalışmasına rağmen, daha kırılgan, daha borçlu ve daha güvencesiz hale gelmiştir.

İşte bu fabrika, Amerikan ekonomisinin ta kendisidir. Adam Smith’in 1776’da yazdığı gibi, “Üyelerinin çok büyük bir kısmı yoksul ve sefil olan bir toplumun gelişip mutlu olması kesinlikle mümkün değildir.” Zenginlik üretmek teknik bir iştir; ama o zenginliği nasıl dağıtacağınız politik ve ahlaki bir karardır. Bu verileri ciddiye almak, yalnızca bir ekonomik analiz yapmak değil; aynı zamanda nasıl bir toplumda yaşamak istediğimize dair temel bir soruyla yüzleşmek anlamına gelir.

Amerikan Rüyasının Ontolojik Krizi

Jean-Jacques Rousseau, İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı’nda, “Bir toprak parçasını çitle çevirip ‘bu benimdir’ diyen ve buna inanacak kadar saf insanlar bulan ilk insan, uygar toplumun gerçek kurucusudur,” der. Bugünün Amerika’sında, o çitin boyutları uçsuz bucaksız bir uçuruma dönüşmüş durumda. Amerika Birleşik Devletleri'nde gelir ve servet eşitsizliğinin tarihi seyrini inceleyen veriler, yalnızca bir ülkenin iç meselesini değil; modern kapitalist ekonomilerin yapısal bir krizini gözler önüne serer. Bu tablo, salt ekonomi biliminin sınırlarını aşarak siyaset felsefesinin, sosyolojinin ve etik tartışmanın tam ortasına düşer. Nitekim Thomas Piketty, Yirmi Birinci Yüzyılda Kapital’de eşitsizliğin yalnızca iktisadi bir olgu değil, demokratik toplumların temelini kemiren ahlaki bir mesele olduğunu hatırlatır: “Geçmişin eşitsizliği, bugünün adaletsizliğini meşrulaştırmaz.” Rakamlar soyut görünebilir; ama arkalarında somut hayatlar, kuşaklar boyu aktarılan yoksulluk ve sistematik olarak yeniden üretilen ayrıcalık yatmaktadır.

Franklin D. Roosevelt, 1937’deki ikinci açılış konuşmasında, “Uygarlığın sınavı, yoksulların bakımında değil, yoksulluğun ortadan kaldırılmasındadır,” demişti. İkinci Dünya Savaşı'nın bitiminden 1970'lerin başına uzanan dönem, bu sınavın geçildiği ender anlardan biri olarak kayıtlara geçti. Amerikan ekonomi tarihinin en alışılmadık çeyrek yüzyılıdır. Bu dönemde reel gelirler —yani enflasyona göre düzeltilmiş gerçek alım gücü— hemen hemen her gelir grubunda neredeyse ikiye katlanmıştır. İşçi sınıfı da büyümeden orta sınıf da; gelir merdiveninin üst basamaklarındakiler de alt basamaklarındakiler de yaklaşık aynı oranlarda büyüyen bir pastadan pay almıştır. Bu, pek çok iktisatçının bugün "paylaşılan refah" diye andığı ve bir daha tam anlamıyla yaşanmayan bir dönemdir. 1970'lerde her şey değişmeye başlamıştır. Ekonomik büyüme yavaşlamış, ancak asıl çarpıcı olan, büyümenin meyvelerinin artık eşit paylaşılmamasıdır. Alt ve orta gelir dilimlerindeki hanelerin gelirleri durma noktasına yaklaşırken, üst dilimler ivmeyle büyümeye devam etmiştir.

Bu eğilimin somut boyutuna bakmak gerekirse, Piketty ve Saez'in 1913'e kadar giden IRS verilerine dayanan araştırması çarpıcı bir tablo ortaya koyar. En tepedeki yüzde birlik kesimin milli gelirden aldığı pay, 1970'te yüzde 8,4 düzeyindeyken 2005'te yüzde 19,3'e fırlamıştır; bu, 35 yılda 10,8 puanlık bir artış demektir. 2007'ye gelindiğinde bu oran yüzde 23,5'e ulaşmış ve 1928'den bu yana görülen en yüksek noktaya çıkmıştır. 2002-2007 arasındaki ekonomik genişleme döneminde toplam ulusal........

© Aydınlık