Albert Hirschman’ın 1970 tarihli “Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States” (Terk, İtiraz ve Biat: Şirketler, Örgütler ve Devletlerin gerilemesine tepkiler) başlıklı ve maalesef Türkçesi olmayan temel eserinden her fırsatta söz ederim. Hirschman’ın üç bireysel tepki gözlemi pek çok dünyalının ve pek çok siyasanın içine düştüğü biçareliği hakkıyla ortaya koyar.

Biat mâlum, her memlekette ezici çoğunluğun ruh ve şuur hâli. Baştakilerin dağıttığı ihale, sadaka, tüketim olanakları, itibar, milliyetçi hamaset, kin ve intikam ruhu ve kavruk muhafazakârlıktan gayet memnun, özgüvenli kitleler vardır her tarafta. Onların terk etmek veya itiraz etmek gibi bir dertleri olmaz, hayatlarını yaşarlar, yaşayabildikleri kadar.

Terk, doğup büyüğü memlekete olan aidiyet duygusunun tamamen köreldiği ve kişinin artık kendini o siyasanın parçası ve onun koruması altında olmadığını idrak ederek çekip gitmesi demek. Terk etmeye mecbur kalmış ve bunun yaratacağı travmayı göze almış bireylerin gitmesi demek.

Gitmek/kalmak ikileminde somutlaşan ruh hali kısır bir tartışmanın da konusu. Esasen tartışma bile yok, giden gitti veya gidiyor, konuşmuyor bile artık. Zira terk kararı kitlesel değil kişisel! Yine de kalınması gerektiğini savunanlar muhalefet örgütlemek arzusunda olduklarından mağdur insanlara bol keseden umut dağıtmaya devam ediyorlar. Genellikle de tuzları kupkuru.

Gelelim itiraza. Önce biraz ütopya… İtiraz, hukukun üstünlüğü, siyaset........

© Agos