Şark Meselesi, yaygın olarak kullandığımız ifadeyle Doğu Sorunu, siyasi tarihte, 19. yüzyılda Avrupa’nın büyük güçlerinin, Osmanlı Devleti’nin kaderine hükmetme, topraklarını paylaşma çabalarını anlatmak için kullanılır. Dönemin büyük güçleri, düvel-i muazzama da deriz (düvel, devletin çoğuludur), İngiltere başta olmak üzere, Fransa, Rusya, Avusturya, Osmanlı Ortadoğu’suyla, Osmanlı Balkanlarıyla, Karadeniz’le, Türk Boğazlarıyla, İstanbul’la yakından ilgilidirler. 1871 yılından sonra bu devletlere, o yıl imparatorluğunu kuran Almanya ve yine o yıl birleşme sürecini neredeyse tamamlayan İtalya da katılacaktır. 

Devlet-i Aliye’nin işi zordur. 19. yüzyıl, rahmetle andığımız hocamız Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın, kitabına da verdiği adla, imparatorluğun en uzun yüzyılıdır. Bitmek bilmemiştir. Avrupa; sadece siyasal zeminde değil, iktisadi, askeri, ticari, endüstriyel, kültürel, entelektüel, sanatsal zeminde de, Asya’yla arasındaki farkı açmakta, kapitalistleşmesine koşut olarak, emperyalist yüzünü de göstermektedir. Zaten süreç, 20. yüzyılda önce 1. Dünya Savaşı’yla, ardından 2. Dünya Savaşı’yla başka bir aşamaya geçecektir ki, pek çok seçkin tarihçi, bu iki savaşı tek bir savaş olarak görür, 1918 ile 1939 arasını uzun bir mola olarak nitelerler. 

Osmanlı Devleti’nin yapabileceği fazlaca bir şey yoktur. Nesnel koşullar aleyhinedir çünkü. Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856), Birinci Meşrutiyet (1876), İkinci........

© 12punto