Akademik Çalışmalara Açık Erişim Bir İş Modeline mi Dönüşüyor?

Eskiden akademik bilgiye erişim için okuyucular ödeme yapardı. Bugün ise bu yük giderek yazarlara kayıyor. Makalesini açık erişim olarak yayımlamak isteyen bir araştırmacı, çoğu zaman binlerce dolarlık “makale işlem ücreti” (APC) ödemek zorunda kalıyor.

Kısa süre önce hakemlik yaptığım bir araştırma makalesinde, çalışmanın temel bir eksikliğini defalarca vurgulamama rağmen sonunda “reddedilmeli” görüşü bildirdim. Ancak birkaç hafta sonra aynı makalenin söz konusu dergide yayımlandığını gördüm. Bu durum şaşırtıcıydı; fakat asıl dikkat çekici olan ayrıntı derginin yapısına ilişkindi. Açık erişimli bu derginin kabul oranı yüzde 70’ler civarındaydı ve makale yayımlama bedeli oldukça yüksekti. Bu durum yalnızca tekil bir örnek değil; akademik yayıncılıkta giderek görünür hale gelen daha geniş bir sorunun işareti.

Bugün akademik dünyada açık erişim modeli yaygınlaştıkça, bilimsel bilginin nasıl üretildiği ve kimler tarafından finanse edildiği soruları daha da belirginleşiyor. MIT Press’te 2023 yılında yayımlanan bir çalışma bu dönüşümün erken bir fotoğrafını sunuyor; ancak aradan geçen sürede bu yapının istisna olmaktan çıkıp giderek norm haline geldiğini söylemek mümkün. Bu sistemin içinde yer alan bir araştırmacı olarak, çoğu zaman bir çalışmayı şekillendirmekten çok, onu yayımlayabilmek için gerekli finansmanı bulmanın başlı başına bir meseleye dönüştüğünü deneyimlemek mümkün.

Nitekim bazı dünya üniversitelerinde araştırma veya altyapı kullanım ücretleri (bench fee) tahsil edilirken araştırmacıların doğrudan “müşteri” olarak tanımlanması, bu dönüşümün yalnızca ekonomik değil, dil düzeyinde de yerleştiğini gösteriyor.

Açık Erişim: İdealden İş Modeline

Tam da bu noktada, açık erişim (open access) fikrinin kendisine dönmek gerekiyor. Akademik dünyanın uzun süredir savunduğu bu ideal, bilimsel bilginin herkes için ücretsiz ve erişilebilir olmasını hedefliyor. İlk bakışta bu, son derece ilerici ve demokratik bir dönüşüm gibi görünüyor. Ancak bu hikâye göründüğünden daha karmaşık.

Söz konusu araştırmaya göre, akademik yayıncılığın en büyük beş oyuncusu —Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis ve Sage— yalnızca 2015–2018 yılları arasında açık erişim makalelerden 1 milyar dolardan fazla gelir elde etmiş.

Bu veri, açık erişimin sadece bir erişim modeli değil, aynı zamanda güçlü bir iş modeline dönüştüğünü gösteriyor.

Çifte Ödeme ve “Açıklığın” Sınırları

Eskiden akademik bilgiye erişim için okuyucular ödeme yapardı. Bugün ise bu yük giderek yazarlara kayıyor. Makalesini açık erişim olarak yayımlamak isteyen bir araştırmacı, çoğu zaman binlerce dolarlık “makale işlem ücreti” (APC) ödemek zorunda kalıyor. Bu durum, özellikle düşük bütçeli üniversitelerde çalışan ya da gelişmekte olan ülkelerden gelen araştırmacılar için ciddi bir engel oluşturuyor.

Ancak bu dönüşümü yalnızca........

© yetkinreport.com