Prof. Dr. Fuat Köprülü modern zamanlarda ilmi tarihçiliğimizin ilk yüz aklarından. Görüleceği üzere o asrını müdrik bir müverrihtir. Ancak burada daha öncede zikrettiğimiz İbn Haldun’dan bir alıntıyı önemine ve yeri gelmiş olmasına binaen tekrar vermek iktiza etmektedir. Zira yukarıda görüleceği üzere Köprülü hocanın duruşundaki en önemli hususlardan birisi geçmiş tarihçilere yöneltilen tenkittir. “İslâm çağı tarihçilerinin büyükleri, geçmiş gün ve asırların haberlerini topladılar, bu haberleri eserlerinde andılar ve bunları bize emanet bıraktılar. Sonradan gelen tufeyliler bu bilgi ve haberleri, batıldan ibaret yalan haberlerle karıştırdılar; bunlar bu batıl nesneleri ya doğru sandılar veya kendileri uydurdular. Zayıf ve esası olmayan rivayetleri eserlerinde derc ve tasvir ettiler. Sonradan gelenlerin çoğu bunların eserlerini kendileri için örnek edinerek onların yolunu tuttular. Bu yanlış rivayetleri nasıl işittilerse bize o şekilde naklettiler. Olayların ve hallerin sebeplerini düşünmediler ve bir kaideye riayet etmediler. Bunlar vehimve hata çöllerinde yollarını kaybettiler.( İbn Haldun, Veliyy ed-Dîn Abdurrahman b. Muhammed el-Hadramî el-Magribî, Mukaddime, c.I, (Ter. Zakir Kadiri Ugan), İstanbul, 1990, s.5, s.19.) Görüleceği üzere zaman ve zemin değişse de bazı daimi duruşlar aynıyla tekerrür eder gibidir. Fuat Köprülü’nün selefine eleştirileri ondan asırlar önce İbn Haldun tarafından seleflerine yöneltilmiştir. Prof. Dr. Fuat Köprülü’nün tarihçiliği doğu ile batının kesiştiği yerde hala anlaşılmayı bekleyen mitolojik bir hal olarak anlaşılmayı beklemektedir. İdeolojik kalıplar aramaya alışkın tembel zihinlerimiz böylesine büyük zihinlerin öylesine küçük terazilerde tartılamayacağını anladığı gün yol almaya başlayacaktır. İbn Haldun’dan Annales’e bir fikir düzleminin bir tarihçide nasıl ortaya çıktığı meselesi bilahare üzerinde durulacak olan bir konudur. Daha önce Haldunname adlı eserimizde ele aldığımız bu konuyu Yeni Söz okuru ile paylaşarak yeniden gündeme getirip dikkat çekmek sadedinde bu yazı ile Köprülü ve tarihçiliğimiz başlığına bakmayı diliyoruz.

Fuat Köprülü Akif’in tabiri ile tarihçiliğimize asrın idrakini getiren ve asrın idraki ile tarihimizi ilmin usulleri ile değerlendiren bir büyük zihindir. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu kitabı masallar, efsaneler arasında sıkışan Osmanlı’nın Kuruluşunu idrak edilir bir sahaya taşımış idi. Onun bu asrın idrakine intikali ve onunla alakası noktasında bu büyük tarihçiyi anlamak için onun gelenekle İbn Haldun ve modern zamanlar ile Annales çizgisindeki içeriğini düşünmek faydalı olacaktır. Hoca bu yönüyle henüz çok düşünülmedi… Bu yol zaman içinde Ömer Lütfi Barkan ve Halil İnalcık tarafından da izlenecek ve Türk tarihçiliği kendi mecrasında şekillenecektir.

Prof. Dr. Fuat Köprülü’nün bu yoldaki görüşleri büyük oranda Edebiyat Araştırmaları adlı eserinin usule dair girişteki kısmında yer almaktadır. Bu eser tabir-i caizse hocanın ahir ömrü denilecek senelere tesadüf eden bir zamanda neşredildiğinden buradaki fikirleri olgun çağının son meyveleri olarak görmek kabildir. Hocanın fikirlerini ortaya koymaya ve Annales ile olan bağı ya da tenasübünü tahlile onun tarih nedir sorusuna verdiği cevapla başlamak münasiptir; zira tanımlamak o şeyin ne olduğuna dair tasarımı da ortaya koymaktır. “Tarih, geniş mânasiyle, mâzîde cereyan eden bütün işlerin ve vak’aların hey’et-i mecmuasıdır. İnsanlık fikir ve faaliyetlerinin tezâhüratı demek olan tarihi, bazıları yalnız devletlerin karşılıklı teşkilât ve münasebetlerine inhisar ettirmek isterler. Vak’aları olduğu gibi nakil ve hikâye taraftarı olanların ileri sürdükleri bu fikir, tarihi, bir ilim şekil ve heyetinde tanzim etmek isteyenlerce asla kabule şayan olamaz… Bugünkü tarih, insan topluluklarının devamlı inkişaflarını, şimdiye kadar olduğu gibi yalnız büyük adamların –hükümdarların, vezirlerin, kumandanların, âlim ve mütefekkirlerin, mucitlerin- şahsiyetlerinde değil, müşterek izleri geçmişin kalıntıları üzerinde henüz hissedilen ve görülen halk kitlesinde de arıyor; bu suretle asırlardan beri işlemiş olduğu hatayı anlamış oluyor… Memleketimizde tarih, hala muharebe ve zafer hikâyeleri, hükümdar ve vezirler menkabeleri, müsaleha-nameler akdi, isyan ve ihtilal vakaları, ricalin katil ve idamı gibi telakki olunuyor; hâlbuki bunlar daha ziyade müstesna ve hakiki kıymetten mahrum şeylerdir.(Fuat Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, Ankara, 1999, s. 6,7.)” Görüleceği üzere Annales ekolünün önemli umdelerinden olan tarihi anlatının belirli bir sınıfa inhisar etmemesi ve geçmiş tahkiyenin tenkidi meselesi burada açıkça görülmektedir. Köprülü o engin karihasıyla Annales’in esaslarını o güzel Türkçesi ile yoğurarak Türk münevverinin idrakine sunmaya böyle başlar. O elbette bir mukallid değildi; asrını idrak etmiş ve milletin önünü aydınlatan bir deniz feneri idi. Artık tarih klasik alanının dışında tüm hayatı kucaklayan, belli tanımlanmış problemleri bulunan ve uzun bir sürecin heyet-i mecmuasını inceleyen bir ilimdir.

Köprülü hoca bu yolda düşünmeye devam ederken tarihin alanının bu denli genişlemesinin tabii bir sonucu olan kaynak mefhumunun ve türlü disiplinlerin tarih incelemelerine dâhil edilmesi gereğini ifade ile yola devam eder. “Tarihçi yalnız umumi ve resmi vesikaları değil, her türlü hususi vesikaları, mektupları ve muharreratı, sicilleri, Defter-i hakani kayıtlarını, sanat eserlerini tedkikten geçirmeğe mecburdur. (Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s.7)” Köprülü başka bir yerde bu kaynak mevzuunda şunları söylemiştir: “Bugün artık bütün dünyaya yayılmış bulunan yeni ve geniş tarih telakkilerine göre, XII-XIV. Asırlarda Anadolu Türk cemiyetinin dini, fikri, bedii, iktisadi, hukuki cephelerini aydınlatmağa yarayacak sair bir takım edebi eserler de, tarihi kaynak hizmetini görmek bakımından, mesela vekayinamelerden, vakfiyelerden, kitabelerden, sikkelerden daha az kıymetli değildir; hatta hadiselerin dış görünüşlerini değil, asıl iç mahiyetlerini arızî ve tesadüfî vakıaları değil, o imkânları yaratan daimi âmilleri anlamak hususunda, bunların ehemmiyeti, belki birincilerden (vekayiname, resmi vesikalar vb.) daha üstündür.( Fuat Köprülü, “Anadolu Selçuklu Tarihi’nin Yerli Kaynakları”, Belleten, VII, 1943, s.387.)” Tüm bunları ortaya koymakla Köprülü hoca kendi ifadeleri ile mealen bugünkü tarih telakkisi’nin çok geniş ve terkibi bir mahiyet aldığını anlatmayı ve tarihi kaynak mefhumunun da artık çok genişlemiş olduğunu ve eski tarihçilerin hiç ehemmiyet vermedikleri birtakım şeylerin de tarihi kaynak olarak gösterilebileceğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Ayrıca O, “Müverrih/tarihçi, geçmişe ait vak’aların nakl ve yaşatmak istediği cemiyetin, evvela ırk âmilleri, fizikî ve coğrafi çevresinin teşekkülünde yer alan âmilleri, siyasi kuvvetinin saha ve nüfuzunu, aile iktisadiyatını, halk hayat ve teşkilatını, bu teşkilatın resmi iktisat ile münasebetlerini, mülkiyet şeklini, ziraat, ticaret, sanayi, lisan ve edebiyatını, dini, ilmi tekâmülünü, komşu kavimlerle maddi ve manevi münasebetlerinin derecesini vazıh hatlarla göstermelidir. Eski devirler hakkında tarihi eserler bırakmış ve zamanlarındaki vesikaların, ancak kendi keyif ve heveslerine uygun gördüklerini kullanmış olan eski tarihçilerimiz, içtimai bir topluluğun asıl hakiki ve tabii hayatını teşkil eden unsurları hiç fark etmemişlerdir… Tarihin afakilik (objektivite)’i hakkında şiddetli davranmayarak, bilakis onu kendi mahiyetiyle mütenasip bir ilim haline getirmeğe çalışanlar, yani tarihte cemiyet mefhumunu kabul ve kullanmaktan çekinmeyenler ise, bu hudur tahdidi meselesine şiddetle aleyhindedirler. Mornet’in dediği gibi, müverrihin gayesi: Kaybolmuş medeniyetleri umumi manzarasıyla, tabii hayat şekli ile, münferit ve müstesna vakaların ehemmiyetini hakiki derecesine indirerek, yaşatmaktır. Bu görüş noktasından, beşeri ve içtimai ilimler, hukuk, ahlak, siyaset, lisan, edebiyat, güzel sanatlar, felsefe, din, bu suretle yeniliğe mazhar oluyor; hatta beşeri coğrafya da tarihe yardımcı ilimler arasına giriyor. Bu geniş telakkiye göre, maziye ait vakalardan hiçbir şey kalmıyor ki tarihin tedkik dairesine girmesin.( Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s. 7,9. )” Köprülü kaynak genişliği yanında görüleceği gibi Annales denilince akla gelen iki hususu da açıkça ortaya koymaktadır; pek çok disiplinde istifade ile bir tarih yazımı ve sosyalin tarihini yazmak. Yukarıda saydığı bilimler antropoloji, coğrafya, iktisat, sosyoloji ve edebiyat gibi Annales’in üzerinde tarihin yanında yer almasında ısrar ettiği bilim dallarına yapılan bir atıftır. Ama bu öyle ustaca ve bize göre yapılmaktadır ki bünyeye uyumlu bir aşı gibi sunulmaktadır. Artık tarihin kaynakları, konusu ve müşterek çalıştığı disiplinler genişlemiş ve bu müdrik bir kariha tarafından dilimizde ne veciz ifadesini bulmuştur.

Yeni tarihçilerin tarihe ilmi bir mahiyet vermek için dikkate aldıkları diğer bir mesele de, cemiyetlerin inkişaf tarihlerinde ani hareketlerin değil, tedrici bir değişmenin hüküm sürmesidir; yani bu suretle tabiî ilimler sahasında hâkim olan tekâmül mefhumu, tarihe de nüfuz etmiş oluyor… Tarihi tedkiklerin bugün takip ettiği yol, artık vazıh surette gösteriyor ki, müverrihler hadiselerin teselsülüne kanaat getirmiş ve içtimai topluluğun tekâmül kanununa tebaan muhtelif intikal devreleri geçirdiğine inanmışlardır; fikir ve müesseselerin, inançların, adetlerin, cereyan eden devirler arasındaki birbirini takip eden tekâmül (transformisme) ve istihaleleri mahsus rabıtalarla pek kolay anlaşılıyor(Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s.9–10).” Annales ekolünün en önemli özelliklerinden birisi bahsedildiği üzere tarihi uzun süreçler içinde incelemeye almasıdır. Ayrıca sosyalin pozitivist bir nazarla ele alınması da bu ekolun dikkat çeken yönlerindendir. Köprülü’nün yukarıdaki alıntısı bu konuya açıkça ortaya koyar niteliktedir.

Goethe “Tarih araştırıcısı için tarihle efsanenin yan yana olduğu nokta son derece çekicidir (Wolfgang von Goethe, Goethe Der ki…, (Çev. ve Derleme Gürsel Aytaç), Ankara, 2010, s. 90)” der. Gerçektende tarih ile efsane eğer yoluna yordamına erkânına göre tetkik edilmediğinden tarih bir anda varoluşunu gerçekliğin kollarından efsanenin labirentlerine bırakıvermektedir. Bu durumda da tarih etkinliği arttıran bir bilgi kaynağı olmaktan çıkıp hayatı yozlaştıran bir araca dönüşmektedir. Bu nedenle tarihini ve tarihçinin gerçekçi ve esaslı tetkiki ve tenkidi tarihin doğru anlaşılması ve tasarlanması bakımından hayatidir. Tarihin ve tarihçinin soyut teorisinden “modern” zamanların Türk tarihçiliğine yön veren ana damar olan Fuat Köprülü’ye temas ile artık tarihçilik usulünde soyut yaklaşımlardan somut ve tatbiki tarafa da geçmiş oluyoruz. Anlatılanların soyut birer deneme olmanın ötesinde tatbiki bir yanı olduğu bir yönüyle Köprülü’de somutlaşmaktadır. Tarihi maduniyetten kurtaracak yolda var edici tarihçinin kimliğinin somut takdimi ile Annales çerçevesi ve Türk tarihçiliğinin deniz fenerlerinden birisi ortaya konulmuş olmaktadır. Burada yapılması gereken soyut eşleştirmeler yanında bu büyük tarihçinin usulü nasıl uyguladığını da göstererek tarihçi aklına yol açmaktır. Aleti kullanmaya bilmeyenlere yıllarca o aletin anlatılmasının hiçbir faydası yoktur. Zaman idrak ve hareket zamanıdır.

Vesselam

QOSHE - Fuat Köprülü, Annales ve Tarihçiliğimiz 1 - Altan Çetin
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

Fuat Köprülü, Annales ve Tarihçiliğimiz 1

13 0 0
19.10.2022

Prof. Dr. Fuat Köprülü modern zamanlarda ilmi tarihçiliğimizin ilk yüz aklarından. Görüleceği üzere o asrını müdrik bir müverrihtir. Ancak burada daha öncede zikrettiğimiz İbn Haldun’dan bir alıntıyı önemine ve yeri gelmiş olmasına binaen tekrar vermek iktiza etmektedir. Zira yukarıda görüleceği üzere Köprülü hocanın duruşundaki en önemli hususlardan birisi geçmiş tarihçilere yöneltilen tenkittir. “İslâm çağı tarihçilerinin büyükleri, geçmiş gün ve asırların haberlerini topladılar, bu haberleri eserlerinde andılar ve bunları bize emanet bıraktılar. Sonradan gelen tufeyliler bu bilgi ve haberleri, batıldan ibaret yalan haberlerle karıştırdılar; bunlar bu batıl nesneleri ya doğru sandılar veya kendileri uydurdular. Zayıf ve esası olmayan rivayetleri eserlerinde derc ve tasvir ettiler. Sonradan gelenlerin çoğu bunların eserlerini kendileri için örnek edinerek onların yolunu tuttular. Bu yanlış rivayetleri nasıl işittilerse bize o şekilde naklettiler. Olayların ve hallerin sebeplerini düşünmediler ve bir kaideye riayet etmediler. Bunlar vehimve hata çöllerinde yollarını kaybettiler.( İbn Haldun, Veliyy ed-Dîn Abdurrahman b. Muhammed el-Hadramî el-Magribî, Mukaddime, c.I, (Ter. Zakir Kadiri Ugan), İstanbul, 1990, s.5, s.19.) Görüleceği üzere zaman ve zemin değişse de bazı daimi duruşlar aynıyla tekerrür eder gibidir. Fuat Köprülü’nün selefine eleştirileri ondan asırlar önce İbn Haldun tarafından seleflerine yöneltilmiştir. Prof. Dr. Fuat Köprülü’nün tarihçiliği doğu ile batının kesiştiği yerde hala anlaşılmayı bekleyen mitolojik bir hal olarak anlaşılmayı beklemektedir. İdeolojik kalıplar aramaya alışkın tembel zihinlerimiz böylesine büyük zihinlerin öylesine küçük terazilerde tartılamayacağını anladığı gün yol almaya başlayacaktır. İbn Haldun’dan Annales’e bir fikir düzleminin bir tarihçide nasıl ortaya çıktığı meselesi bilahare üzerinde durulacak olan bir konudur. Daha önce Haldunname adlı eserimizde ele aldığımız bu konuyu Yeni Söz okuru ile paylaşarak yeniden gündeme getirip dikkat çekmek sadedinde bu yazı ile Köprülü ve tarihçiliğimiz başlığına bakmayı diliyoruz.

Fuat Köprülü Akif’in tabiri ile tarihçiliğimize asrın idrakini getiren ve asrın idraki ile tarihimizi ilmin usulleri ile değerlendiren bir büyük zihindir. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu kitabı masallar, efsaneler arasında sıkışan Osmanlı’nın Kuruluşunu idrak edilir bir sahaya taşımış idi. Onun bu asrın idrakine intikali ve onunla alakası noktasında bu büyük tarihçiyi anlamak için onun gelenekle İbn Haldun ve modern zamanlar ile Annales çizgisindeki içeriğini düşünmek faydalı olacaktır. Hoca bu yönüyle henüz çok düşünülmedi… Bu yol zaman içinde Ömer Lütfi Barkan ve Halil İnalcık tarafından da izlenecek ve Türk tarihçiliği kendi mecrasında şekillenecektir.

Prof. Dr. Fuat Köprülü’nün bu yoldaki görüşleri büyük oranda Edebiyat Araştırmaları adlı eserinin usule dair girişteki kısmında yer almaktadır. Bu eser tabir-i caizse hocanın ahir ömrü denilecek senelere tesadüf eden bir zamanda neşredildiğinden buradaki fikirleri olgun çağının son meyveleri olarak görmek kabildir. Hocanın fikirlerini ortaya koymaya ve Annales ile olan bağı ya da tenasübünü tahlile onun tarih nedir sorusuna verdiği cevapla başlamak münasiptir; zira tanımlamak o şeyin ne olduğuna dair tasarımı da ortaya koymaktır. “Tarih, geniş mânasiyle, mâzîde cereyan eden bütün işlerin ve vak’aların hey’et-i mecmuasıdır. İnsanlık fikir ve faaliyetlerinin tezâhüratı demek olan tarihi, bazıları yalnız devletlerin karşılıklı teşkilât ve münasebetlerine inhisar ettirmek isterler. Vak’aları olduğu gibi nakil ve hikâye taraftarı olanların ileri sürdükleri bu fikir, tarihi, bir ilim şekil ve heyetinde tanzim etmek isteyenlerce........

© Yeni Söz


Get it on Google Play