İbn Arabi'ye göre bilinç katmanları |
İbn Arabi’ye göre insan, görünen bedenden ibaret değildir. İnsan; beden, akıl, kalp ve ruh katmanları olan bir varlıktır. Bu yüzden insanın yaşadığı her olay, sadece dış dünyada değil, iç dünyasında da gerçekleşir. İbn Arabi, insanın asıl yolculuğunun dışarıya doğru değil, içeriye doğru olduğunu söyler. Ona göre insan kendini tanıdıkça bilinci değişir, bilinci değiştikçe hayatı değişir.
Tasavvufta anlatılan nefis mertebeleri, aslında insanın bilinç katmanlarıdır. İnsan bu katmanlardan geçerek olgunlaşır, değişir ve başka bir idrak seviyesine ulaşır.
İlk katman Nefs-i Emmare’dir. Bu katman, insanın en ham hâlidir. Bu seviyede insan daha çok korkularıyla, öfkesiyle, hırsıyla ve arzularıyla hareket eder. Daha çok tepkisel yaşar. Sabır azdır, istek çoktur. Bu katman, aslında insanın terbiye etmesi gereken tarafıdır.
İkinci katman Nefs-i Levvame’dir. Bu katmanda insan artık kendini sorgulamaya başlar. Yaptığı hataları fark eder. Vicdanı devreye girer. Bazen yaptığı bir sözden, bazen kırdığı bir kalpten dolayı içi rahatsız olur. İşte bu rahatsızlık, aslında insanın bir üst bilinç katmanına çıkmaya başladığını gösterir.
Üçüncü katman Nefs-i Mülhime’dir. Bu katman, ilham katmanıdır. İnsan bu dönemde daha çok rüya görür, bazı şeyleri hissetmeye başlar, içine doğan duygular artar. Bazı insanlar yazmaya başlar, bazı insanlar çizim yapar, bazıları insanlara yardım etmeye yönelir. Kalp tarafı açılmaya başlar.
Dördüncü katman Nefs-i Mutmainne’dir. Bu katman, huzur katmanıdır. İnsan artık her şeye tepki vermez. Beklemeyi öğrenir, sabretmeyi öğrenir. İçinde daha derin bir sakinlik oluşur. Eskiden çok kızdığı şeylere artık aynı şekilde kızmamaya başlar. İçeride bir denge oluşur.
Beşinci katman Nefs-i Radiye’dir. Bu seviyede insan, hayatla kavga etmeyi bırakır. Başına gelen olayların bir anlamı olduğunu düşünmeye başlar. Sürekli suçlu aramaz. Hayatın getirdiklerine karşı bir kabulleniş oluşur ama bu, kabullenmek zayıflık değil, anlamaya çalışmaktır.
Altıncı katman Nefs-i Mardiyye’dir. Bu katmanda insanın kalbi yumuşar, merhameti artar. İnsanlar böyle kişilerin yanında kendini rahat hisseder. Çünkü bu insanların iç dünyası daha sakindir. Kırıcı olmamaya, incitmemeye dikkat ederler.
Yedinci katman ise Nefs-i Safiye, yani İnsan-ı Kâmil mertebesidir. Tasavvufta en yüksek bilinç seviyesi olarak anlatılır. Bu seviyede insan kendini tanımaya başlar. Kendini tanıyan insan, hayatı farklı görür. Olaylara başka bir gözle bakar. Daha az yargılar, daha çok anlar.
İbn Arabi’nin anlatmak istediği şey aslında şudur: İnsan değiştikçe dünyası değişir. Bilinç yükseldikçe insanın baktığı yer değil, gördüğü şey değişir. Bu yüzden bütün mesele, dış dünyayı değiştirmek değil, iç dünyayı anlayabilmektir.
Tasavvufta bir söz vardır: “İnsan kendini tanıdıkça yolu açılır.” Çünkü insanın en büyük yolculuğu, kendine yaptığı yolculuktur.