Türkçe’yi ayakta tutan Ali Şîr Nevâi’nin vefâtı (3 Ocak 1501)

HALİT KANAK

Ali Şîr Nevâî, 9 Şubat 1441 tarihinde Herat’ta doğdu. Babası Kiçkine Bahadır Timur’un torunlarının hizmetinde bulunmuş, mevkî sahibi bir zâttı. Emir Timur’un oğlu ve Uluğ Bey’in babası Şâhruh’un, 13 Mart 1447’de ölümüyle karışıklıklar çıkınca küçük Ali Şîr’i yanına alarak Irak’a gitti.

5 yıl sonra ortalık durulunca Kiçkine Bahadır Horasan’a döndü. Bu arada Baysungur’un oğlu Ebü’l-Kasım Bâbür Mirza’nın (Şahrûh’un torunu) hizmetine girmiş, oğlu Ali Şir’i de onun himayesine vermişti. Ali Şir’den 3 yaş büyük Hüseyin Baykara’yı da himaye eden Bâbür Han, 1456’da Meşhed’e giderken hem Hüseyin Baykara’yı hem de babası vefât eden Ali Şîr’i beraberinde götürmüştü.

Ancak Bâbür Hân 1457’de Meşhed’de ölünce Hüseyin Baykara, siyâsî çalışmalar için Merv’e dönmüş, Ali Şîr ise Meşhed’de kalarak tahsiline devam etmişti. Bâbür’ün ölümü ile hâmisiz kalan Ali Şîr’e, âlim ve mutasavvıf Seyyid Hasan Erdeşîr (k.s.) yardım elini uzattı ve bir müddet sonra da Alî Şîr Nevâî’nin hem mürşidi, hem de yakın dostu oldu.

1464’te Meşhed’den Herat’a gelen Ali Şîr, burada Ebû Said Mirza’nın hizmetine girdiyse de ondan ilgi göremeyince Semerkant’a gitti ve Hâce Celâleddin Fazlullah’ın medresesine devam etti. Arkadaşı Hüseyin Baykara’nın Herat’ta tahta geçmesine kadar da Semerkant’ta kaldı.

HÜSEYİN BAYKARA’NIN TAHTA ÇIKIŞI

Ebû Said Mirza’nın 1469’da Karabağ Seferi’ne çıkması Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’la onu karşı karşıya getirmiş, Uzun Hasan’ın üstünlüğü karşısında geri çekilen Ebû Said’in ordugâhı önce Uzun Hasan tarafından yağmalanmış, ardından peşine düşen askerlerce yakalanarak Baysungur’un oğlu Yadigar Muhammed Mirza’ya teslim edilmişti.

Ebu Said; Yadigar’ın babaannesi, Baysungur’un annesi ve Timur’un oğlu Şâhruh’un karısı olan Gevher Şâd Begüm’ü kendisine ihanet ettiğini iddia ederek yaşı 70’i geçtiği halde 19 Temmuz 1457’de idam ettirmişti. Bu nedenle Yadigar da Ebu Sa’id’i Uzun Hasan’dan teslim aldıktan sonra 5 Şubat 1469’da öldürdü.

Ebû Sâid’in ölüm haberi üzerine boşta kalan Herat tahtına Hüseyin Baykara 1469 Mart’ın da ordusuyla gelip oturdu. Ardından arkadaşı Ali Şir Nevâi’yi yanına çağırdı.

Bu kez de Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan, Hüseyin Baykara’nın Herat’ı ele geçirdiğini duyunca Yadigar Muhammed Mirza’yı, öldürttüğü Ebu Sa’id’in halefi ilân ederek yanına takviye ettiği büyük bir orduyla Hüseyin Baykara’nın üzerine gönderdi.

Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı. Derbend-i Şahan Ovasında Yadigar Muhammed Mirza’yı karşılayan Hüseyin Baykara, Eylül ayında Yadigarı ve ordusunu fena şekilde bozdu.

Buna rağmen Uzun Hasan mutlaka Yâdigâr’ı Herat’ta tahta oturtmak istiyordu. Bu seferde iki oğlu ile yeni takviye birlikler gönderdi. Ordusu güçlenen Yadigar Muhammed Mirza 1470’in Temmuz’un da Herat’ı ele geçirdiyse de Hüseyin Baykara bir buçuk ay sonra Herat’ı yeniden almayı başardı. Yapılan mücâdele de yakalanan Yadigar........

© Yeni Akit