Attan inip eşeğe binmek mi? İlden ilçeye-ilçeden ile |
Eskiden kazaların (ilçelerin) vilayet olmaktan ödü patlardı! Halk pahalılığın artacağından ve ahlakın bozulacağından endişelenir, eşraf ise nüfuzunu kaybedeceğinden korkardı...
Biz çocukken Türkiye’nin 67 vilayeti vardı. Otomobil plakaları da 1962’den itibaren vilayetlere göre alfabetik olarak kodlanmıştır. Bunları ezberlemek ve geçen arabaların hangi vilayetten olduğunu hemen söylemek en yaygın eğlencelerdendi.
“İl olmak istiyoruz!”
Eskiden kazaların, vilayet olmaktan ödü patlardı. Halk pahalılıktan endişelenir, memurlar gelir de ahlak bozulur der, eşraf ise nüfuzunu kaybetmekten korkardı... Sonra işler değişti. Bu sefer her kasaba, vilayet olma hayaliyle yanmaya başladı. Artık her gelen devlet büyüğünü, “il olmak istiyoruz” pankartıyla karşılamak âdet edinildi. Çünki vilayet olmak, ekonomik menfaat demekti.
Cumhuriyet kurulduğunda 73 vilayet vardı. Bunların çoğu eski Osmanlı sancakları, pek azı kazadır. 100 sene boyunca da bazı kazalar, hatta köyler siyasi, sosyal, stratejik ve ekonomik sebeplerle vilayet olurken, bazı vilayetler benzeri sebeplerle kazaya dönüştürülmüştür. Bazı vilayetlerin ismi değiştirilmiş, bazısı birleştirilmiş, bazısı ayrılmıştır.
20 vilayet, kazaya dönüştürülmüştür: Aksaray, Ardahan, Artvin, Beyoğlu, Bitlis, Çatalca, Doğubayazıt, Ergani, Gelibolu, Genç, Hakkâri, Kırşehir, Kozan, Muş, Osmaniye, Silifke, Siverek, Şebinkarahisar, Tunceli ve Üsküdar. Buna gerekçe olarak vilayet vasıflarını haiz bulunmamaları gösterilmiştir. Bir sebep de tasarruftur. Bir kısmı sonradan eski hâline kavuşmuştur. Osmanlılar zamanında da Kemah gibi sancak merkezi iken bazı sebeplerle kazaya dönüştürülen yerler vardır.
25 kaza vilayete dönüştürülmüştür: Giresun, Ordu, Rize, Şebinkarahisar, Ağrı, Muş, Bitlis, Adapazarı, Adıyaman, Nevşehir, Uşak, Aksaray, Bayburt, Karaman, Kırıkkale, Batman, Şırnak, Ardahan, Iğdır, Kilis, Yalova, Karabük, Bartın, Osmaniye ve Düzce.
Bunların birkaçı bir ara vilayetliği tatmıştı. Bazısı ise yakın mazide köy idi: Kırıkkale, Batman ve Karabük köyken kaza, sonra vilâyet oldular. 4 köy, kazalığı atlayarak doğrudan vilayet olmuştur: Çanakkale, Bingöl, Tunceli ve Hakkâri.
İskenderun, Tarsus, Nazilli çok büyük kazalar olmasına rağmen merkeze yakınlığı sebebiyle vilayet olamamış, ama kazadan öte geçemeyecek niceleri vilayet yapılmıştır. İlk zamanlar emniyet, merkeze uzaklık, nüfus veya tasarruf dikkate alınırken, zamanla kriterler tamamen politika ve popülizm olmuştur.
Bazı kazaların neden kaza olduğunu kimse bilmezdi. “Kazara kaza oldu Eşme kazası/Koyun gütmeden gelir encümen azası” diye bir mâni vardı ki, aslında çoğu kazaya uyardı. Sonradan kazara vilayet olanlar çoğaldı.
Adıyaman: Malatya’nın kazası iken, 1954’te muhtemelen politik sebeplerle vilayet yapıldı. O zaman ekseriyet sistemi vardı. Bir vilayette reylerin bir fazlasını alan parti bütün milletvekillerini alırdı. CHP, Malatya’da böyleydi.
Ağrı: Bayezid kazası, 1920’de Erzurum’dan ayrılıp vilayet olmuşken, 1926’da emniyet gerekçesiyle Bayezid kaza, Karaköse kasabası ise vilayet merkezi yapıldı. İsmi 1938’de Ağrı’ya çevrildi. Bayezid de kaza olarak buraya bağlandı.
Aksaray:........