Bir İngiliz El Kitabında Doğu Türkistan Türkleri:I |
Bir İngiliz El Kitabında Doğu Türkistan Türkleri:I
Mehmet Akif Erdoğru
İngiliz Deniz Kuvvetleri İstihbarat Birimi tarafından derlenen ‘TURANİLER VE PAN-TURANİCİLİK HAKKINDA BİR EL KİTABI (A MANUAL ON THE TURANIANS AND PAN-TURANIANISM) isimli kitapta ‘Doğu Türkistan Türkleri’ ‘Doğu Orta Asya Türkleri’ olarak tanımlanır (s. 149-160). Doğu Türkistan Türkleri üzerine şu bilgiler veriliyor:
Doğu Orta Asya Türkleri
Habitat. Orta Asya Türklerinin güneydoğu kesiminin yaşam alanı, kuzeyde Tiyen Şan Sıradağları ile güneyde Kuen-lun Sıradağları arasında kalan ve batıda Pamir Dağları'ndan doğuda Gobi Çölü'ne ve Çin'in Kansu eyaletine kadar uzanan Doğu Türkistan'dır. Bu bölgenin merkezini, etrafında yaşanabilir toprakların bulunduğu Taklaman Çölü oluşturur. Coğrafi olarak bu alan Çin Türkistanı'nı oluşturur, ancak idari olarak Çin eyaleti Tiyen Şan boyunca daha kuzeye uzanır ve Çungarya bölgesinin yanı sıra İli veya Kulca vadisini de içerir. Türk nüfusunun en doğu sınırı, Türkler tarafından Kumul, Çinliler tarafından ise Hami( Çin dil sınırını oluşturur) kasabadır. Bura nüfusunun büyük bir kısmı Türk kökenlidir. Güçlü bir Aryan karışımı gösteren tarımsal kesim, vahalarda yaşar. Yedi büyük kasabada yaşayanlar, Sartlar ve Özbeklerden oluşan belirgin bir şekilde Türk'tür. T'iyen Şan'ın doğu ve güney yamaçlarında ve Karakoram Sıradağları'nın kuzey yamaçlarında, topluca Kırgızlar (kesin bir ifadeyle Kara Kırgızlar) olarak adlandırılan çeşitli Türk kabileleri hâlâ göçebe bir yaşam sürmektedir. Çin Türkistanı, Türklerin en eski zamanlardan beri doğuda en yakın akrabaları olan Moğollarla temas halinde olduğu ülkedir ve 18. yüzyılın ortalarında Çinliler tarafından fethedilmiş olsa da (MÖ. 50 civarından itibaren sekiz yüzyıl boyunca Doğu Türkistan üzerinde aralıklı bir egemenlik kurmuşlardı), nüfusun çoğunluğu hâlâ Türk'tür.
Adı: Ülkede yaygın bir siyasi isim kullanılmaz, çünkü Doğu Türkistanlı kendisini yalnızca yaşadığı ilçeyle adlandırır. 'Kaşgarlık', 'Kaşgarlı' ve 'Altı Şehirli adam' gibi muğlak ifadeler bazen genel anlamda kullanılır. Türk halkı hâlâ ülkelerine 'Moğolistan', 'Moğollar Ülkesi' der. Bu isim, 14. yüzyıl gibi erken bir tarihte Çungarya'yı ve Doğu ile Batı Türkistan'ın büyük bir bölümünü kapsayan bölge için kullanılmıştır. Halkın büyük bir kısmı da kendilerinden Sart olarak bahseder. Tiyen Şan'ın doğu ucunda Moğol kabileleri arasında bir konuşma adası oluşturan Kumul (Hami) ve çevre köylerin hatırı sayılır Türk nüfusu, kendilerine Yerlik, 'kırsal halk' veya 'Yerliler' der; Moğollar tarafından, Orta Asya'daki Sartlar gibi, 'Hotani', 'şehirliler' veya 'yerleşimciler' olarak adlandırılırlar; Kırgızlar tarafından ise 'Sartlar' olarak anılırlar.
Nüfusu: Doğu Türkistan'daki toplam Türk nüfusu, Vambery'in 1885 tarihli tahmini olan 1.000.000'in üzerindedir. Tacikler, Hindular, Afganlar, Moğollar, Çinliler ve Dunganlar'dan (geçmiş yüzyıllarda Müslüman olmuş Çinliler) oluşan Türk olmayan unsurların (Çungarya ve Kulca sakinleri de dâhil olmak üzere) sayısı büyük olasılıkla çok daha azdır. Ancak kesin rakamlar mevcut değildir. Toplam nüfus (tüm ırklar dâhil) Forsyth tarafından 1873'te 1.015.000; Kuropatkin tarafından 1.200.000; Pyevtsov tarafından 2.000.000; Sven Hedin tarafından 1.800.000 ile 2.000.000 arasında; Hartmann tarafından 1.500.000 olarak tahmin edilmektedir. Cungarya'nın nüfusunun 600.000, Kulca'nın nüfusunun ise 150.000 olduğu tahmin ediliyor.
Dil: Çin Türkistanı'nda evrensel olarak konuşulan Türki lehçe, Orta Asya'nın Özbek lehçesi olan Çağatay Türkçesi'dir ve Fergana'daki Sartların diliyle esasen aynıdır. Dolayısıyla Doğu Türkistan ve Maveraünnehir sakinleri birbirlerini kolayca........