Τον αποκάλεσαν «συνείδηση της Ευρώπης»: ένας ορισμός – σφραγίδα, κατά βάση ορθός, πλην με τρεις αστερίσκους. Οι δύο εξαρχής απλώς τον καθιστούσαν μερικό. Ο τρίτος, εις τας δυσμάς του βίου του, ερήμην του ασφαλώς, τον κατέστησε σχεδόν πικρή ειρωνεία της Ιστορίας: καθολικά παραπλανητικό. Και από τα τελευταία του κείμενα προκύπτει ότι το αντιλαμβανόταν.

Ο πρώτος ήταν ότι, παρά τη μείζονα επίδρασή του, ο Χάμπερμας δεν ήταν η μοναδική έκφραση μιας, εικαζόμενης έστω, ενιαίας συνείδησης της Ευρώπης: ούτε ως πρόσωπο ούτε ως παραγωγός περιεχομένου της – δεν θα ήταν άλλωστε εφικτό κάτι τέτοιο. Ο δεύτερος, πιο ουσιώδης, ήταν ότι δεν ήταν μόνον της Ευρώπης: κατ’ ουσίαν, ήταν του δυτικού ευρωατλαντικού κόσμου, αν αυτό απαιτεί βαθύτερο σκάψιμο για να φανεί.

Η καθοριστική και πρωταρχική σημασία του Χάμπερμας πηγάζει ασφαλώς από τα κείμενά του. Ομως αυτό ουδόλως θέτει σε δεύτερη μοίρα το διδακτικό του έργο στα ιστορικά χρόνια της Σχολής της Φρανκφούρτης, όπου μαθήτευσε........

© Ta Nea