Son zamanlarda sanat akademisyenliği ve küratörlük vazifeleri altında sanatçı ve yapıtları üzerine yazılan yazıları büyük bir tedirginlikle izliyor, okuyorum. Sanat üzerine yazmak sanata dışarıdan değil içeriden bakan – bakabilen kişilerin işi olmalı. Kendi bilgi kapasiteleri üzerinden şekil alan ve kendilerini bilgili saydıkları üzerinden ortaya çıkan yazılar referanslarla doyurulan metinlerden öteye gidemiyor. Elbette ki bunun farkında olabilmek için gerçekten sanatın her alanıyla ilgilenen ve sanatını felsefi bir temel üzerine oturtmaya çalışan bir sanatçı olmak lazım. Bu durum benim için günümüz sanatının en büyük sorunu sayılır. Sanatın “bilirkişisi” tavrı sanatçı tavrının yerini alıyor gibi bir durum ortaya çıkıyor. Bu mesele sanat dünyasında uzun süredir tartışılan ama son yıllarda gerçekten daha görünür hâle gelen bir gerilimdir. Benim tedirginliğim aslında sanat üretimi ile sanat üzerine konuşma/yazma otoritesi arasındaki ilişkinin kaymasıyla ilgili.

Sanatın içeriden deneyimlenen bir bilgi alanı olduğu fikri yeni değil. Örneğin Wassily Kandinsky sanat teorisini doğrudan sanatçı deneyiminden kurmaya çalışmıştır… Sanat üretiminin, sezgisel, deneyimsel, maddi süreçlere bağlı, çoğu zaman dil öncesi bir bilgi içerdiği açıktır. Bu nedenle birçok sanatçı, yalnızca teorik referanslarla yapılan sanat yazılarının yüzeysel kaldığını hisseder. Çünkü üretim sürecindeki belirsizlik ve sezgisel kararlar metinde çoğu zaman görünmez. Elbette ki ille de yüksek yeterlikte bir sanat metni beklentisinde olmak oldukça sorunlu; ancak mesele bu çabanın belirleyici bir otorite aracına dönüşmesidir.

Sanata içeriden bakmakta yetersiz kalan akademik ve küratöryel yazıların yapısal sorununa dikkat çekmek özellikle özerklik alanlarını korumaya çalışan sanatçılar için önemli… Bugün üniversite sistemi ve küratöryel alan belirli bir yazı biçimini teşvik ediyor. Bu yazı genellikle yoğun referans kullanır, teorik isimlere dayanır, kavramsal çerçeve üzerinden sanatçıya yaklaşır. Ancak sonuçta ortaya çıkan metin yapıt aşırı bir anlamın kendisidir.

Sanat ortamında gerçekten eksik olan sanatçının kendi düşüncesini güçlü bir metin formuna dönüştürmesidir. Bu olduğunda eleştiri de daha sağlıklı bir zemine oturuyor. Çünkü bu eksik olduğunda “yapıt ortaya çıktıktan sonra anlam yalnızca sanatçıya ait mi kalır(?)” sorusu ortaya çıkar. Benim yanıtım şudur: anlam çoğalabilir, alanı genişleyebilir, eksik yönleri tamamlanabilir ama mesele sanatçının kendi anlamını aşan entelektüel kurgularla bir başka yöne sapan anlamlardır. Ve bir başka konu, yapıtın anlamı ve eylemin anlamı aynı şey değil. Önemli olan sanatçının neden öyle düşünüp ürettiğinin altında yatan anlamdır, yapıtın temsil ettiği içeriksel anlam değil. Bununla oldukça önemli bir ayrımı işaret ediyorum. Aslında sanat felsefesinde sık sık karıştırılan iki düzeyi ayırmak istiyorum: Yapıtın temsil ettiği anlam ve yapıtı doğuran düşünsel/eylemsel anlam. Benim için asıl mesele ikinci olan. Yani sanatçının düşünsel eylemi. Bu yaklaşım sanat nesnesini tek başına değil, bir düşünce eyleminin sonucu olarak ele alıyor. Bu açıdan bakınca yapıtın anlamı tamamen temsil düzeyinde aranamaz.

Bir eleştirmen veya küratör sanatçının düşünsel eylemini anlamak için ne yapmak zorundadır(?) sorusu çıkıyor ortaya. Örneğin, sanatçının metinlerini okumak mı, sanatçının üretim sürecini takip etmek mi, sanat pratiğini gerçekten bilmek mi, yoksa bizzat sanat üretimi deneyimi yaşamak mı? Deneyimlerimden çıkan kanaatim odur ki sanat üzerine yazmanın ön koşulu gerçekten sanat pratiğiyle temas etmiş olmaktır; yani bir şekilde sanatçının ontolojik alanına temas etmek önemlidir. Bu düşünce sanat tarihinde az kişi tarafından bu kadar açık savunulmuştur ama aslında çok radikal ve tartışmaya değer bir pozisyondur.

Sanatçının metinlerini okumak, sanatçının üretim sürecini takip etmek ve sanat pratiğini gerçekten bilmek önemli. Bu bilimde de böyledir. Bilimin içinde olmadan bilimsel yargıya varmak ne kadar sakıncalıysa sanatta da böyledir. Fakat mesele bundan daha ciddi bir boyut kazandı. Sanat üzerine yazanların elde ettiği otorite sanatçının statüsünü belirleyen bir konum kazandı. Bu noktada gerçekten çağdaş sanat dünyasının çok temel bir gerilimine dokunmak istiyorum. Çünkü tarif ettiğim şey artık yalnızca yanlış, yersiz ya da aşırı yorum problemi değil; daha çok iktidar problemidir. Yani mesele şuna dönüşüyor: Sanat üzerine yazan kişi yalnızca yorum yapan biri değil, söylemiyle sanatçının konumunu belirleyen bir aktöre dönüşüyor. Bu değişim özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından sonra güçlendi. Sanat alanı giderek küratörler, eleştirmenler, akademisyenler, galeriler ve müzeler gibi aktörlerin oluşturduğu bir ağ haline geldi. Bu ağ içinde yazı ve söylem büyük bir meşruiyet üretme aracı haline geldi. Söylem sanatın kaderini belirleyebiliyor

Sanatçının – kendi yapıtının düşünsel zorunluluğunu koruyarak felsefi sorgulamaya ve entelektüel bağımsızlığa dayalı bir üretim ve yazı pratiği yürüttüğü – sistemin otorite ve gösteriş tuzaklarına teslim olmayan “sanatçı-düşünür” tavrı önemli. Sanatçı ve yapıtı arasındaki ontolojik bağ sistemin otorite ve gösteriş tuzaklarından korunmalı; bu bağ sanatçının “sahibinin sesi” yerine kendi sesine sahip olmasıyla gerçekleşir.

© T24