Hatıra mendilleri üzerinden tarih anlatmak: İftihar ve Yadigâr |
Diğer
08 Şubat 2026
Sarıyer, Sadberk Hanım Müzesi’nde bir mendil sergisi var. Hatıra Mendilleri bunlar. Tam 82 tane. Ama sakın mendil deyip geçmeyin, bir tarih yatıyor orada bu mendiller aracılığıyla. Mendil aracılığıyla tarih de yazılırmış. Birinci Meşrutiyet, İkinci Meşrutiyet, Dünya Savaşları, Çanakkale Savaşı, Kurtuluş Savaşları, Cumhuriyet’in Kuruluşu, Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet’in kurucuları... Dedim ya yüz yıllık bir tarih... Sadece bizim değil, sanayileşme yolundaki Avrupa Ülkelerinin, Mısır’ın da mendilleri bunlar.
Bir iş adamı ve koleksiyoner, Oğuz Aydemir, 1975’te bir gün henüz 25 yaşındayken bir antikacıda kağıt üzerine değil de kumaş üzerine basılı, çerçeveli bir resim görmüş ve bunun bir mendil, bir hatıra mendili olduğunu öğrenmiş, başlamış araştırmaya. Hatıra mendillerinin köklü bir geleneğe sahip olduğunu, sadece Osmanlı İmparatorluğu’nun değil diğer büyük ülkelerin de hatıra mendilleri olduğunu görünce başlamış bu mendillerin koleksiyonuna. Tam 50 yıl toplamış bunları. Öyle olmuş ki artık yurt dışındaki müzayede evleri bir hatıra mendili çıktığında arayıp haber vermeye başlamış. Oğuz Aydemir bu zengin hatıra mendilleri koleksiyonunu genişletip çeşitli şehirlerde sergiler açmış. Kumaşı nemden ve dış ortamlardan korumak zor, zaman gelmiş, 50 yıl biriktirdikten sonra götürmüş bu koleksiyonu 2018’de Sadberk Hanım Müzesi’ne bağışlamış, çünkü sergiler ve yayınlar aracılığıyla daha geniş kitlelere ulaştırılmasını arzulamış. İşte şimdi bu çok ilginç Hatıra Mendilleri sergisi ‘İftihar ve Yadigâr’ başlığı ile Sadberk Hanım Müzesi’nde. Bir de güzel Türkçe-İngilizce katalog basmışlar çift yazarlı Dr. Mehmet Bezdan ve Saro Dadyan’ın hazırladığı. Tarihi roman gibi okunuyor ilgiyle.
Sergi küratörü Ozan Torun ile sohbetimizde koleksiyonerden 141 parça hatıra mendili geldiğini, sergiye 82 tanesini seçtiklerini söyledi. Müzenin tekstil konservasyon bölümünün tecrübeli ve yetkin olduğunu bildiğinden Oğuz Aydemir’in koleksiyonunu Sadberk Hanım Müzesi’ne bağışladığını anlattı. Bazısı kompozisyon bakımından çok benzer ve tekrar olacağından bazısı çok ‘yorgun’ olduğundan ya da sünnet çocuğuna ya da sevgiliye verilmiş, köşelerinde mâni ya da dini içerik olup sergi temasının dışında kaldığından sergilenmemiş. Koleksiyondaki en eski mendil Kırım Harbi (1853-1856), en yeni olanlar ise Kore Savaşı ve 1958 Brüksel Dünya Fuarı ile ilgili. Ama ağırlıklı olarak 1850’lerden 1920’lere kadar olan mendilleri kapsayan bir sergi ‘İftihar ve Yadigâr’. Hem dönemi kapsayan siyasi tarih gözetilerek hem kronoloji ve tema gözetilerek sergi düzenlemesi yapılmış. Ozan Torun şöyle söyledi; “Konuları itibariyle bu mendiller kendi dönemlerinin kırılmaları, tarihin kilometre taşları, başarı kazanmış, zafer elde etmiş olan tarafın ürettiği, bir kartpostal gibi afiş gibi, hatıranın ötesinde birer propaganda malzemesi. Ya da bağış toplamak için üretilmiş mendiller. Koleksiyonda çok az toprak ya da savaş kaybetmiş tarafın hazırladığı mendil bulunuyor. Toprak kazanmış, başka tarafın donanmasını fethetmiş, kralı kraliçesi tahta çıkmış, sanayi devrimi ile birlikte gelen kitle üretim sürecinin de etkilediği mendiller bunlar. Biraz hediye, biraz kutlama ve anma ama en az onlar kadar da propaganda amacı taşıyan birer araçlar. Sanayileşen ülkeler dünyayı paylaşıp sömürgeler elde ederken, Fransız İhtilali’nden sonra monarşiler çatırdarken, yeni ulus devletler rüzgarı eserken daha çok I. Dünya Savaşı’na giden yolları anlatıyoruz ve savaşı sonuna kadar getiriyoruz bu sergimizde.”
Anlıyoruz ki bu hatıra mendillerini devletler tarihi olayları hatırlatmak, belgelemek, propaganda yapmak ya da bir köprü, bir yol, bir demir yolu, bir savaş için halktan bağış toplamak, açılan bir fuara maddi katkıda bulunanlara teşekkür etmek, böylece ekonomik, kültürel, tarihi olayları da kayda geçirmek, kısacası güç ve gurur gösterisinde bulunmak üzere hazırlıyor.
Birkaç mendili anlatayım. Hicaz Demiryolu ile başlayalım; II. Abdülhamid’in 33 yıllık saltanatı boyunca en önem........