Matbaa devrimi ve ilk kitapların öyküsü |
Matbaanın icadı öncesinde insanın her çağda ve her coğrafyada bilgi aktarma konusunda farklı şeyler denediğini, doğada bulduklarıyla toplumsal hayatta edindiği tecrübelerini, bilgisini, hayata dair anlatmak istediklerini bir şekilde geleceğe iletmeye çalıştığını bir önceki yazımda belirtmiştim.
Kısaca hatırlatmak gerekirse insanın evrimsel gelişiminde hikâye anlatımı şeklinde sözlü olarak başlayan bilgi aktarımını çivi yazısı, balmumu kaplı ahşap tabletler, papirüs ile parşömen rulolar takip etmiş; 105 yılında Çin’de icat edilen kâğıt sonrasında bilgi aktarımında el yazısıyla çoğaltılan kitaplar devri başlamış.
Orta Çağ boyunca insan aklı seri baskı yöntemlerini denemeye başlamış; 868 yılında tahta blok üzerine oyulan harflerin-resimlerin mürekkep sürülüp kâğıda bastırılmasını MS 1040 yılında Çin’de Bi Sheng isimli birinin tahta bir platform üstünde kullanıldığı seramik hareketli harfler ve sembollerle yaptığı denemeler takip etmiş.
Avrupa’da büyük manastırlar, özellikle 12.–15. yüzyılda kitap üretiminin ana merkezleri haline gelmiş, “manuskript” olarak adlandırılan el yazılarını illüstrasyon olarak anılan çizimler, süslemeler tamamlanmış; renkli olarak çizilen baş harfler ve resimler sınırlı sayıdaki kitabın estetik değerini arttırmış.
13. ve 14. yüzyılda Kore’de faaliyete başlayan bronz – seramik harflerin mürekkeple kaplanıp kâğıt üstünde denenen hareketli baskı sistemi damga şeklinde sınırlı bilgiyi ya da bir simgeyi anlatsa da Asya’daki basım konusundaki gelişmeler gezginler, casuslar, maceraperestler, tacirler, elçiler tarafından Avrupa’ya taşınmış. Çok yerde yer almasa da Avrupa'da Gutenberg öncesinde başkalarının da sınırlı sayıda da olsa basit baskı yöntemleri denediği bazı kaynaklarda yer alıyor.
Johannes Gutenberg, tahminen 1400 yılında Almanya'da Mainz şehrinde doğmuş
Almanya’da kitap kopyalama merkezleri haline gelen manastırlar, katedraller, Köln ve Heidelberg gibi erken üniversiteler çoğunlukla parşömen üstüne yaptıkları baskıyı 14. ve 15. yüzyıldan itibaren artan bir şekilde kâğıt üzerine yazmaya başlamışlar; zengin müşteriler için süslemeler eklemişler.
Kuyumcu Gutenberg
Gutenberg’in şansı kuyumcu olması, metal döküm tekniğini iyi bilmesi, uzun yıllar içinde dayanaklı malzeme seçimindeki denemeleri, her harf için standart metal kalıp oluşturup aynı harften aynı boy ve hizada yüzlerce adet üretebilmesi ve o yıllarda yoğun olarak kullanılan Latincenin 23 harf içermesi olmuş.
Kuyumcu Gutenberg hazırladığı kalıplar sayesinde her harften çok sayıda dökmüş
Gutenberg baskının güvenilir olması için gotik tarzda el yazısı şeklinde hazırladığı harflerle farkında olmadan günümüzdeki modern “font” yazı sisteminin atasını hazırlamış. Gutenberg’in kelimeler arasında bıraktığı boşluk da imla kurallarında bir ilk olmuş; okumayı kolaylaştırmış.
Alman mucit Johannes Gutenberg 1430 yılında başladığı baskı denemeleri sonucunda Almanya’da matbaayı geliştirmiş; önce küçük çapta, pratiğini geliştirecek basımlar yapmış. Örnek olarak günümüze -tamamı olmasa da- parça parça az sayıdaki kopyaları ulaşmış olan 1450’li yılların başında Latince öğrenmede dilbilgisi niteliğindeki “Donatus”, yaklaşık 1452–1453 yıllarında kehanet metinlerinden derlediği “Sibyllenbuch”, 1454 yılında Kilisenin siparişi için bolca hazırladığı ilk ticari baskı sayılan “Endüljans Belgeleri” yani bir çeşit günah bağışlama formları ile dini broşürler olmuş.
Johannes Gutenberg tarafından icat edilen ilk matbaa makinesinin gravürü
1450’li yılların başında basılan “Donatus” Avrupa'da hareketli harflerle basılan ilk kitap olmuş
1452–1453 yıllarında kehanet metinlerinden derlenen “Sibyllenbuch" basılmış
Ön basım tecrübeleri ona çok şey öğretmiş; tekrar tekrar kullanılabilecek şekilde metalden döktüğü harfleri tek tek kullanıp çerçeve içine yerleştirdiği kelimelerle satırlar oluşturmuş; mürekkebi şarap ve zeytin sıkma sistemlerindeki gibi vidalı mekanizmayla çalışan bir presle baskı yaparak kâğıda aktarmış.
Artık taslak baskılardaki hatalar düzeltildikten sonra seri baskıya başlamaya ve aynı kalıbı kullanarak yüzlerce kopya üretmeye hazırmış. Süreçteki en önemli ayrıntılardan birisi basılan sayfalar kurutulması olmuş; kurutma işlemi ilk başlarda seri üretimi ciddi anlamda etkilemiş.
Gutenberg, şarap ve zeytin sıkma sistemlerindeki vidalı mekanizmayı kullanmış
Prestijli olarak basılan ilk kitap; Gutenberg İncil’i
Gutenberg çalışmalarının eriştiği noktada buluşunun gücünü dönemin etkili kurumu olan Kiliseye göstermek için prestijli bir eser olarak İncil’i basmaya karar vermiş. Onun bu bilinçli tercihi bugün anladığımız anlamda hareketli tip baskı tekniğiyle 1454 yılında başlayıp 1455 sonuna doğru tamamlanan, her satırda 42 satır olduğu için “42 satırlı İncil” olarak da bilinen ve yaklaşık olarak 180 tane basıldığı tahmin edilen Gutenberg İncil’i olmuş. Bu eserden günümüze bazıları eksik olsa da bilinen 49 kopya ulaşmış.
180 tane basıldığı tahmin edilen Gutenberg İncil’inden günümüze 49 kopya ulaşmış
Orta Çağ geleneğini devam ettirecek şekilde bazı sayfaları elle süslenmiş olan ve Avrupa’da seri kitap üretiminin başlangıcı kabul edilen Gutenberg İncil’ine bugün Londra’da British Library, Washington’da Library of Congress, Paris’te Bibliothèque Nationale ve Vatican Kütüphanesi koleksiyonları ev sahipliği yapıyor.
Gutenberg İncil’inden sonra 1500 yılına kadar Avrupa’da matbaa hızla yayılmış, bu dönem içinde basılanlar “beşikteki kitaplar” olarak yani “inkünabula” olarak adlandırılırken Almanya’nın Mainz ile Köln şehirlerinde, İtalya’da Venedik’te, Hollanda, İngiltere ve Paris’te 30.000 farklı eser tahminen 10 ila 20 milyon kopya şeklinde basılmış.
Matbaanın faaliyete geçmesiyle 1500 yılına kadar kanunlar, Kilise belgeleri ve Endüljanslar da basılmış ama Rönesans'ın ışıltısı içinde parlayan sanatın, felsefenin ve bilimsel bilginin paylaşımı isteği yönünde önemli adım atılmış; Aristo, Cicero, Ptolemy, Euclid’in ve Virgil’in eserleri tekrar basılırken antik dönem eserleri yeniden keşfedilmiş.
Matbaa devrimi
Matbaa devrimi olarak anılan gelişme 1500 yılında başlamış; dizgi tekniğiyle yapılan seri basım kitap üretim maliyetlerini düşürdüğü için kitap basımını hızlandırmış, dağıtımın heyecanı bilgi yayılımını genişletmiş.
Matbaanın etkisi çok geniş kapsamlı olmuş, sıradan vatandaşların da kısıtlama olmaksızın kitaplara erişebilmesi devrim niteliğindeki fikirlere ulaşabilmesini sağlamış; genellikle din adamlarına özgü bir ayrıcalık olan okur-yazar olmak geniş kitlelerin ilgi alanına girmiş.
Matbaa insanların öğrenme biçimini değiştirmiş, okuma yazma öğrenenlerin sayısında artışa yol açmış. Matbaa makineleri sadece kelimeleri değil, aynı zamanda diyagramları, matematiksel denklemleri ve mimari eserleri de doğru bir şekilde çoğaltabiliyormuş. Bu gelişme akademisyenlerin bilgilerini genişletmelerine ve fikirlerini paylaşmalarına olanak sağlamış.
Matbaa devrimi sayesinde yeni iş alanları oluşmuş
Bilgi üretiminin hızlanması eğitimi geliştirmiş, ekonominin canlanmasını sağlamış. Matbaa sadece bir icat değil, yeni mesleklerin, yeni sektörlerin, yeni kurulacak ekonomi sisteminin ateşleyicisi olmuş.
Matbaanın yaygınlaşması yeni mesleklerin doğmasına yol açmış
Matbaanın yaygınlaşmasıyla el yazması kitap kopyalayanların önemi azalsa da tamamen yok olmamış; onlar özellikle dini alanlarda çalışmaya devam ederken ortaya yeni meslekler, yeni yatırım alanları çıkmış.
Bugün grafik tasarımcısı olarak çalışanların, yakın yıllara kadar dizgi operatörü olanların öncüsü sayılacak dizgiciler, (Osmanlı’da mürettip) harfleri tek tek dizerek sayfayı oluşturuyor, dikkat ve hız gerektiren uğraşlarında metni satır satır hazırlayarak sayfa düzenini oluşturuyorlarmış.
İyi derece imla bilen düzeltmenlere ihtiyaç duyulmuş; baskı hatalarını kontrol eden, yazım yanlışlarını düzelten bu kişiler baskı hatalarını önlemeye çalışmışlar.
Matbaayı çalıştıran kişiler ortaya çıkmış, harflere mürekkep süren, kâğıdı yerleştiren matbaa operatörleri aranan meslek erbabı haline gelmiş.
Mürekkebin kültür tarihi anlattığım yazıda derinlemesine işlediğim şekilde matbaanın icadı özel baskı mürekkepleri üretimini geliştirmiş; kaliteli mürekkep üretenlerin işleri açılmış.
Kapak tasarımı yapanlar sayesinde kitapların değeri artmış; deriyle, kumaşla ve kullanılmış hurda kağıtların yoğrulup birleştirilmesiyle elde edilen kapaklara resim ve süslemeler yapan, kapak içlerini ebru ile süsleyen gravür ustaları ortaya çıkmış.
Kitap üretimi endüstri haline gelmiş
Kâğıt kullanımı çok arttığı için kâğıt üretimi çok kısa sürede ayrı bir sektör haline gelmiş; Avrupa’nın her yerinde kağıt atölyeleri yeşermiş.
Kitapları basan, finanse eden, hangi kitabın basılacağına karar veren kitap tacirleri, bir başka değişle yayımcılar modern yayınevlerinin erken örneklerini oluşturmuş.
Her ticari aktivitede olduğu gibi zinciri dağıtıcılar ve satıcılar tamamlamış; kitapları şehir şehir, kasaba kasaba dolaşarak satan ilk “kitap pazarlamacıları” belirmiş.
Rönesans, matbaa ve aydınlanma çağı
Orta Çağ’a damgasını vuran kilisenin baskıcı gücü basılan yeni kitaplarla zayıflamış; bazı şehirlerde halk ilk kez kendi dilinde kitaplar okuyabilmiş; yerel dillere ve kültürlere ilgi artmış.
Martin Luther’in dini tezinin 1517 yılında basılmasıyla yayılması çok hızlı olmuş; haftalar içinde tüm söylenenler halk tarafından bilinir hale gelmiş. Oysa o güne kadar bir düşüncenin Avrupa çapında yayılması aylar, yıllar sürüyormuş. Matbaa ile birlikte sansür mekanizması da işlemeye başlamış; Luther’in tezlerini matbaada basanlar, kilise tarafından cezalandırılsa da fikirlerin dolaşımı durdurulamamış.
Basılı kitapların hızlı yayılması, yönetimler ve dini otoriteler için tehdit oluşturmuş; Papa X. Leo, bazı kitapları yasaklamış ve yakılmasını istemiş. Lakin bu ilginç bir paradoks yaratmış; baskılar ve yasaklama çabası matbaanın gücünü pekiştirmiş, yasaklar merak duygusunu arttırmış.
Matbaa, bilimsel bilgilerin hızla paylaşılmasını sağlamış. Copernicus’un astronomi üzerine yazdığı “De revolutionibus orbium coelestium” kitabı basıldıktan sonra Avrupa’daki bilim insanları arasında hızla yayılmış. Artık bilim insanları, kilise otoritelerinin bile ilk kez duyduğu savları öğrenip tartışıyorlarmış.
Kitap üretiminin kolaylaşması, bazen hatalı veya sahte bilgilerle dolu kitapların da çoğalmasına neden olmuş. Bu durum insanların bilgiyi sorgulama ihtiyacını artırmış ve eleştirel düşüncenin gelişmesine dolaylı katkı sağlamış.
Johannes Gutenberg'in sonraki yaşamı
Gutenberg'in hayatı hakkında çok az detay biliniyor. Bazı tarihçiler Gutenberg’in matbaa işine yatırım yapan ortağı Fust ile çalışmaya devam ettiğini bazıları ise Fust'un Gutenberg'i işinden ettiğini söylüyorlar. Bu konudaki yazılanların çoğu 1460 yılından sonra görme zorluğu çeken Gutenberg’in matbaacılığı tamamen bıraktığı yönünde.
Johannes Gutenberg ve tüccar ortağı Johann Fust ile birlikte matbaa kurmaya girişmişler
Frankfurt'taki Johannes Gutenberg anıtı 1840 yılında açılmış
1465 yılının ocak ayında Mainz Başpiskoposu Adolf von Nassau-Wiesbaden, Gutenberg'in başarılarını takdir ederek ona “Hofmann” (saray beyefendisi) unvanını vermiş; bu onurun yanı sıra Gutenberg'e sürekli bir parasal ödenek, kaliteli giysi ve gıda yardımı sağlanmış.
3 Şubat 1468'de Mainz'da ölen Gutenberg Fransisken kilisesinin mezarlığına gömülmüş; II. Dünya Savaşı'nda hem kilise hem de mezarlık yıkılınca mezarı kaybolmuş.
Kitap koleksiyonerleri
Seri basım öncesinde toplamı 1500 olarak tahmin edilen yüksek fiyatlara satılan el yazmalarının yerini kısa bir süre içinde uygun fiyatlara mal edilebilen kitaplar almış; gazeteler ve çeşitli basılı materyaller yayınlanmaya başlamış. 1500 yılında Avrupa’da dolaşımda olan kitap sayısının 9 milyondan fazla olduğu tahmin ediliyor.
Matbaanın yayılmasıyla birlikte koleksiyon merakı ortaya çıkmış; zenginler, soylular hatta krallar kitap toplamaya başlamış. 1600’Lü yıllara gelinirken Avrupa’da bazı saraylarda odalar dolusu kitaplardan oluşan kütüphaneler kurulmuş; kitap sahibi olmak bir statü sembolü haline gelmiş.
Bugün de dünyanın her yerinde koleksiyoncuları peşinden koşturan basılı yayının farklı temaları belirmeye başlamış. Kitabın yanı sıra, gazete, gravür, efemera toplanmaya başlanmış, konu, yazar, lisan ve basım yılı farklı koleksiyon temaları haline gelmiş.
Erken tarihli kitaplar koleksiyoncuları peşinden koşturuyor
İlk kitaplar matbaa devriminin ışığını yansıtıyor
1450 ila 1500 yılları arasındaki “inkünabula dönemi” kitapları bugün koleksiyon dünyasının en pahalı ve en değerli eserleri arasında yer alıyor; fiyatlar toplam baskı sayısı, kondisyonu ve eksiği olup olmamasına göre değişiyor. Yerine göre bir sayfa bile 100 Bin dolara kadar alıcı bulurken, ilk basılan kitapların değeri milyon dolarlarla ifade ediliyor.
1450 İla 1500 yılları arasında basılanlar “inkünabula dönemi” olarak adlandırılıyor
1500’lü yıllara kadar olan serüveninden örnekler verdiğim matbaa tarihinin sonraki yıllarda da çok ilginç yaşanmışlıkları var. Belki sonraki yüzyıllarda yaşananları farklı yazılarda öykülendirmeye devam ederim.
Eski kitapların değeri gözünüzü korkutmasın, yurt dışında hatta ülkemizdeki sahaf raflarında da çok makul fiyatlara bulabileceğiniz eski kitaplara rastlamak mümkün. İnanıyorum ki karşınıza çıkacak makul fiyatlı 300-400 yaşındaki kitapları almak ve onların ardındaki öyküyü araştırmak sizlere de zevk verecektir.
Ne dersiniz, seri baskıyı ilk hayal eden ve ilk deneyen o olmasa da Mark Twain’in dediği gibi, Dünya iyisiyle kötüsüyle her şeyini Gutenberg'e borçlu mu?
Güzellikleri biriktirmenizi dilerim.
https://www.thoughtco.com/johannes-gutenberg-and-the-printing-press-1991865
https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/
https://www.ripleys.com/stories/gutenberg-printing-press
https://www.ebsco.com/research-starters/history/book-collecting
https://firstthings.com/the-art-of-book-collecting/
http://www.bookcollectinghistory.com/2019/10/the-greatest-collector-of-books-world.html
https://www.madamasr.com/en/2016/07/20/news/u/egypts-oldest-papyrus-on-display-details-construction-of-great-pyramid/
https://multimediaman.blog/tag/invention-of-paper/
https://www.ucm.es/quidestliber/soportes
https://www.coolaboo.com/world-history/ancient-mesopotamia/sumerian-writing-and-cuneiform/
https://independentpublisher.com/article.php?page=1510
https://dettoripublishing.com.au/history-of-book-publishing/
https://pathlesspath.com/history-publishing/
https://notionpress.com
https://gosparkpress.com/a-brief-history-of-publishing/
https://www-mentalfloss-com