“23 Nisan” tarihi UNESCO tarafından 1995 yılında “Dünya Kitap ve Telif Hakkı Günü” olarak ilan edilmiş; bu yolla kitap okuma teşvik edilirken uluslararası alanda yayıncılık ve telif hakları koruma altına alınmaya çalışılmış.

Erken çağlarda sözlü olarak nesilden nesile geçen, topluluk içinde tekrar tekrar aktarılan hikâyeleri herkes sahiplenerek anlatmış; bu konuda bir kısıtlama yapmak yüzyıllar boyunca kimsenin aklına gelmemiş. Yazının icadı sonrasında da durum değişmemiş; çok az sayıda insan okuryazar olduğu için asırlar boyunca “telif hakkı” sorun teşkil etmemiş.

Kültürler arası ilişkilerin gelişmesiyle eksikliği anlaşılan ve yüzyıllarca süren bir mücadele sonrasında yasalarla korunması yolunda fikir birliğine varılan “telif hakkı” düşüncenin üretime dönmesini, sanatın girişimcilikle buluşmasını sağlamış. Telif hakkı, zaman süreci içinde pozitif hukukun bir mekanizması olması yanında estetik değer üreten yaratıcı akılların maddi karşılık bulmasını, zihinsel tasarımların gelire dönüşmesinin yolunu açmış.

1500 yıl önce kanlı biten telif hakkı anlaşmazlığı   

Telif hakkı hakkında bilinen ilk serzeniş 500‘lü yıllarda dile getirilmiş; belgelenmiş ilk telif hakkı anlaşmazlığı, 6. yüzyılda kayda geçmiş. 

İskoçya'nın Argyll - Bute Bölgesinde yer alan küçük yüzölçümlü Iona Adasında yaşayan rahip Columba, Finnian isimli birinden ödünç aldığı kitabın tamamını izin almadan elle kopyalayarak çoğaltmış. Kitabını geri aldığında durumu fark eden Finnian, kopya kitabın da iadesini istemiş, alamayınca da Kral Dermot'a başvurmuş. Dermot, kopyanın Finnian'a teslim edilmesini emretse de Columba bu karara uymayı reddetmiş ve kralın kararını dinlememiş.

Kral Dermot da emrini uygulatmak ve bu yolla otoritesini korumak için askeri güç kullanmış; tahminlere göre bu uğurda 3000 civarında insan yaşamını yitirmiş. Bu olay telif hakkının günümüzdeki gibi hukukun ince ayrıntıları üzerinde yaşanan bir anlaşmazlıktan ziyade güç gösterisiyle kan dökülmesini içerse de bilinen ilk telif hakkı mücadelesi olarak kayıtlara geçmiş.

6. yüzyılda, Rahip Columba'nın ödünç aldığı kitabı izinsiz çoğaltmasının yol açtığı olaylarda 3000 insan yaşamını yitirmiş

Kopyalama sorunu matbaa sonrasında ortaya çıkmış

Kopyalama izni verme, değerli bir eseri çoğaltma ve bu yolla bir gelir elde etme fikri matbaanın icadından sonra önem kazanmış. O ana kadar kopyalamak çoğu zaman toplumda izole olmuş bilim insanlarının uğraşıymış; bilgi paylaşımının dar boyutlu alanıymış.

Matbaanın icadı ve çok kısa sürede Avrupa ülkelerine dağılmasıyla antik çağlardan beri gelen yazmaların kopyaları üretilmiş, el yazmaları satılabilecek bir meta haline gelmiş; kitap basımı ve satışı kısa sürede karlı bir iş kolu olmuş.

Martin Luther'in yetkisi ve izni olmayan basımcıları uyaran 1525 tarihli söylemi “Stephan Pütter” sayesinde Almanya’da telif hakkı mücadelesinin temel metni haline gelmiş. Gelişmeye Kilise soğuk baksa da uygulama Avrupa çapında kök salmaya başlamış.

500 yıl önce korsan kitaplarla mücadele

Matbaanın ilk 100 yılı içinde krallar ve diğer yerel yöneticiler, kitap basma ayrıcalığını dilediği matbaacıya verdiği için yetki o matbaacıya ait oluyor, yetkilendirilmemiş kitaplar yasaklanırken izinsiz basım yapan matbaacılar tutuklanıyormuş. Yani matbaacılar, bastıkları eserler üzerinde hak sahibiymiş; basımda oluşan tekel sistemi yazardan ziyade matbaacıları destekliyormuş.

Matbaanın ilk yıllarında krallar ve diğer yerel yöneticiler, kitap basma ayrıcalığını dilediği matbaaya vermiş

1579 yılında Frankfurt Kitap Komisyonunda kopya kitap konusu tartışmaya açılmış ve izinsiz kopyalanmış kitapların Frankfurt ile Leipzig'deki ticaret fuarlarında satılmaması konusunda yöneticiler uyarılmış.

1618 yılında kurulan Paris Loncası eski kitapların herhangi bir hak talebi olmadan tekrar basılmasını uygun bulmuş.

1624 yılında yürürlüğe giren “tekel tüzüğü” büyük ölçüde patentlerin koruma süresine benzetilerek hazırlanmış; Fransa’da 1649 ila 1665 yılları arasında yapılan kitap ticaretinde yeni basılacak kitaplar için telif ayrıcalığı sağlamış.

Kitapçılar Savaşı

İngiltere'de telif hakları 1662 yılındaki lisanslama yasasına yapılan itirazla ortaya çıkmış; Wedderburn ve Blackstone davaları olarak bilinen anlaşmazlığın davacı avukatları yaptıkları savunmada “Matbaacılar Birliği’nin” tüzüklerini eksik bulduklarını, telif hakkının bu birliğin kuruluşundan çok daha önceye dayanması gerektiğini dile getirmişler. Avukatlar matbaalara basım ayrıcalıkları verilme yetkisinin kökenini 1471 tarihinde Caxton tarafından İngiltere'de kurulan matbaaya kadar geri götürmüşler ve kralın bu işe karışamayacağı, başkasının haklarına müdahale edemeyeceği, telif hakkında yetkisinin olmadığını savunmuşlar.  

İngiltere’de Wedderburn ile Blackstone arasındaki telif hakkı anlaşmazlığı 1662 yılında mahkemeye taşınmış

İskoçya ile Londra yayıncıları arasındaki "kitapçılar savaşı" olarak adlandırılan bu anlaşmazlık 1667 yılında ortaya çıkmış; kralın izniyle basılan kitaplara karşı ihtiyati tedbir kararı talep edilmiş. Kralın telif konusunda yetkilerini sınırlama düşüncesi sanayi devrimine doğru yaklaşıldığı sırada yeni teknik gelişmelere hazırlık olarak algılanırken açık toplum fikri öne çıkmış; yaratıcılığın ve........

© T24