16. yüzyılın matbaa öyküleri |
İnsanın yüzlerce yıl öncesinden başlayan baskı arayışında yaşanmış ilginç gelişmeleri zaman süreci içinde kaleme almaya çalıştığım önceki yazılarımı hatırlatmak gerekirse Çin’de başlayan oyma tekniği ile hazırlanmış plakaların boya sürüldükten sonra damga şeklinde aktarımının ve MS 1040 yılında Bi Sheng isimli bir Çinlinin tahta bir platform üstünde kullanıldığı seramik hareketli harfler ve sembollerle önemli bir gelişim gösterdiğini yazmıştım.
Bugün anladığımız anlamda matbaa denen gelişme kuyumcu ve döküm ustası Gutenberg tarafından Latincenin 23 harfli olmasının da avantajıyla kalıptan çıkarılan çok sayıda harfin dizgi sonrasında mürekkep sürülerek basılması sonrasında başlamış.
Basılan ilk önemli eser olarak genelde Gutenberg İncil’i gösterilse de 1450 ya da 1451 yılında Latince dilbilgisi derlemesi olan “Donatus”, 1452–1453 yıllarında “Sibyllenbuch” isimli kehanet metinleri ve 1454 yılında Kilisenin siparişi olarak ilk ticari baskı sayılan ve çok sayıda çıkarılan “Endüljans Belgeleri” olmuş.
Kelimeler arasında ilk kez boşluk bırakılan Gutenberg İncil’inin getirdiği okuma kolaylığı sonrasında 1460 ila 1500 yılları arasında Avrupa’da matbaa hızla yayılmış, günümüzde önemli müzelerde, koleksiyonlarda saklanan “beşikteki” anlamına gelen inkünabula kitaplar Almanya'nın Mainz ile Köln şehirlerinde, Venedik’te, Belçika, Hollanda ve Paris’te 30.000 farklı eser olarak tahminen 10 ila 20 milyon kopya şeklinde basılmış.
İngiliz yazmacılar matbaaya karşı çıkmış
Matbaanın İngiltere’ye götürülmesinde Kralın temsilcisi olarak yün ticaretinin merkezi olan Bruges'de 1462 ila 1470 yılları arasında bir çeşit diplomat olarak İngiliz tüccarlarının haklarını koruyan William Caxton isimli birinin etkisi olmuş. Caxton, Belçika ve Hollanda'da bulunan erken dönem matbaa makinelerini yakından incelemiş, bunun önemli bir kazanım olacağını düşünerek İngiltere'ye götürmüş ve sistemi Westminster’da kurmuş.
William Caxton isimli bir diplomat matbaayı İngiltere'ye götürmüş ve sistemi Westminster’da kurmuş
William Caxton, Fransız yazar Raoul Lefèvre tarafından 1464 yılında el yazması olarak hazırlanan Truva Tarihi (Recueil des histoires de Troie) ile 1470 yılında Kral Arthur efsanelerinin derlemesi olarak Thomas Malory tarafından yazıldığı düşünülen kitapları İngilizce olarak basmaya karar vermiş.
Caxton’un bu girişimine aynı Osmanlıda olduğu gibi yazma erbapları karşı çıkmışlar, iyi eğitimli saray kâtipleri ve yetenekli kaligrafi zanaatkârları dizgiciliği aşağılık bir iş olarak gördüklerinden dolayı katılmayı reddetmişler. O da Belçika’dan, Hollanda'dan getirdiği matbaa ustaları ve dizgicilerle yola devam etmiş ama onlar İngilizce bilmedikleri için basılan eserlerde çok sayıda dizgi hatası çıkmış. Zaten kendisi de 30 yıldır ülke dışında olduğu için İngilizce yazımına hâkim değilmiş.
1460 yılında İngiltere'ye götürülen matbaaya Osmanlı'daki gibi kâtipler ve kaligrafi zanaatkârları karşı çıkmış
Son yıllarda arşivlerde, koleksiyonlarda yapılan araştırmalarda bu dönemde Hollandalı ve Belçikalı dizgicilerin çok kısa olacak satırları hizalamak için rastgele harfler ekledikleri görülmüş ve bu durumun 1500 lerin başlarında telaffuzda büyük bir değişiklik yaptığı, çok sayıda kelime sesinin değiştirdiği saptanmış.
Buna ek olarak satır başına ücret alan ilk matbaacılar daha fazla para kazanmak için kelimeleri fazladan ekledikleri harflerle uzatmışlar, imlayı bozmuşlar, metinleri güç anlaşılır hale getirmişler.
William Tyndale tarafından Yeni Ahit’in İngilizce dilindeki baskısı 1924 yılında ilk İngilizce İncil olarak tarihe adını yazdırırken çok sayıda imla yanlışı içermesi dönemin eğitimli insanlarını endişelendirmiş. İnkünabula kitaplarla ortaya çıkan konuşma ile yazım arasındaki farklıklar süreç içinde bilginlerin çabalarıyla azaltılmaya çalışılmış, yazı diline kurallar getirilmesi ihtiyacı doğmuş.
Matbaayı örnek alan eski tip baskı sistemleri de gelişiyor
İlk matbaaların ürettiği yayınlara olan talep çoğunlukla az sayıdaki Latince bilen erkeklerden gelmiş. 1500’lü yıllara gelinirken bazı Avrupa şehirlerinde yaşayan aydınlar, soylular ve büyük manastırlar........