İnsan etkisi ölümcül heyelanları artırıyor: Türkiye Avrupa’da ilk sırada |
Dr. Bikem Ekberzade
Dağlık bölgelerde meydana gelen heyelanlar çoğu zaman şiddetli yağışlar, dik yamaçlar ve zayıf jeolojik yapı gibi doğal süreçlerin bir sonucu olarak değerlendirilir. Ancak Science Advances dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, bu yaygın algıyı önemli ölçüde değiştirecek nitelikte: Ölümcül heyelanların büyük bölümü, insan tarafından dönüştürülmüş çevrelerde meydana geliyor.
46 ülkede yaklaşık 60 yıllık arazi kullanımını ve 45 yıllık nüfus verilerinin analiz edildiği çalışmaya göre; ormansızlaşma, tarımsal genişleme ve altyapı inşaatı gibi insan kaynaklı değişimlerin heyelan kaynaklı ölümler üzerindeki etkisi, topografya ve yağış gibi fiziksel faktörlerden daha güçlü olabiliyor. Üstelik bu etki, küresel olarak eşit dağılmıyor: Dağlık alanlara yönelik insan müdahalesi, düşük ve alt-orta gelirli ülkelerde yüzde 50’ye kadar çıkarken, yüksek gelirli ülkelerde yaklaşık yüzde 7 seviyesinde. Bu fark, heyelanların ne denli ölümcül olduğu üzerinde kritik bir rol oynuyor. Türkiye ise insan kaynaklı arazi örtüsü değişiminde, üst-orta gelirli ülkeler ortalamasının belirgin şekilde üzerinde yer alıyor. Aynı zaman Avrupa’da heyelan kaynaklı ölümlerin en fazla görüldüğü ülke konumunda.
Ekonomik kısıtlar ve hızlı nüfus artışı nedeniyle birçok düşük gelirli ülkede insanlar, kırılgan dağlık alanlarda yaşamak ve bu alanları dönüştürmek zorunda kalıyor. Tarım alanı açma, yol yapımı veya plansız yerleşimler gibi faaliyetler, yamaçların doğal dengesini bozarak heyelan riskini artırıyor. Buna karşılık, İsviçre veya Japonya gibi ülkelerde benzer topografik ve iklimsel koşullara rağmen can kayıplarının daha düşük olması, arazi kullanımının dikkatli planlanmasının ve risk azaltma stratejilerinin etkisini ortaya koyuyor.
İklim değişikliği riski büyütüyor
Araştırmanın bulguları, iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle heyelanlarla ilgili tehlikelerin giderek artabileceğini de düşündürüyor. Küresel ölçekte değişen yağış rejimleri, daha kısa sürede daha yoğun yağışların görülmesine neden oluyor. Bu tür aşırı yağış olayları, özellikle insan müdahalesiyle zaten zayıflamış yamaçlarda heyelanları tetikleyen en önemli faktörlerden biri haline geliyor.
Türkiye’de dağlık alanlara insan müdahalesi, ortalamanın çok üzerinde
Yüksek Anadolu Platosu üzerinde yer alan Türkiye, ölümle sonuçlanan heyelanlar söz konusu olduğunda Avrupa'da birinci sırada yer alıyor. Çalışmaya göre Türkiye’de dağlık alanlardaki toplam insan kaynaklı arazi kullanımı ve arazi örtüsü değişimi 2 düzeyinde. Bu oran, Türkiye’nin yer aldığı üst-orta gelirli ülkeler grubunun ortalaması ’ün belirgin biçimde üzerinde. Başka bir deyişle, Türkiye’nin dağlık peyzajı yalnızca doğal süreçlerle değil, uzun dönemli insan müdahaleleriyle de güçlü biçimde yeniden şekillenmiş durumda.
Türkiye, Avrupa’da en çok ölümcül heyelan yaşanan ülke
Ülkede yaşanan heyelan ölümlerinin ağırlığı da dikkat çekiyor. Bu araştırmanın da yazarları arasında bulunan Prof. Dr. Tolga Görüm ve Dr. Seçkin Fidan’ın 2020 yılında geliştirdikleri ve Türkiye’deki ölümle sonuçlanan heyelan verilerinin toplandığı FATALDOT veri tabanına göre, ülkede 1929–2019 arasında 389 ölümcül heyelan olayı meydana geldi ve 1,343 kişi yaşamını yitirdi.
Ayrıca 1995–2014 döneminde Avrupa’da kaydedilen 1,375 heyelan ölümünün 335’i Türkiye’de gerçekleşti. Bu veriler, Türkiye’nin Avrupa’da heyelan kaynaklı can kayıpları açısından en dikkat çekici ülkelerden biri olduğunu gösteriyor.
En belirgin değişim, otluk ve makilik alanlarda
Bu can kayıplarında önemli rol oynayan arazi değişimine dair makalede yayınlanan arazi değişim verileri ise oldukça çarpıcı. Veriler, Türkiye’de 1960-2019 yılları arasında dağlık alanlarda orman payının .6’dan .0’e yükseldiğini, ancak........