İran-Hürmüz krizi etrafında yaşanan tartışmalar yalnızca yeni bir Ortadoğu savaşının hikâyesi değildir. Aslında bu tartışma, Vietnam'dan bu yana Amerikan demokrasisinin kendi kendisine sorduğu çok daha eski bir sorunun son halkasıdır: Bir savaş ne zaman haklıdır, ne zaman gerekli değildir ve bir cumhuriyet kendi yürütme gücüne hangi noktada “dur” diyebilir? Kongre'den üniversitelere, Financial Times'tan Foreign Affairs'e kadar uzanan geniş tartışma alanı, Amerika'nın yalnızca askerî kapasitesini değil, savaşın ahlaki ve siyasal sınırlarını da yeniden gündeme taşımıştır. Bu nedenle Hürmüz tartışmasını yalnızca İran, petrol ya da Ortadoğu üzerinden okumak eksik kalır. Asıl mesele, demokratik toplumların güç ile meşruiyet arasındaki ilişkiyi nasıl kurduklarıdır. 

Cumhuriyetler ve savaş sorunu 

Cumhuriyetlerin tarihi biraz da savaş ile özgürlük arasındaki gerilimin tarihidir. İnsanlık tarihi boyunca devletler kendilerini korumak, sınırlarını genişletmek, rakiplerini caydırmak veya ideolojik hedeflerini gerçekleştirmek için savaşlara başvurmuşlardır. Ancak cumhuriyetleri diğer yönetim biçimlerinden ayıran temel özellik, savaş kararının mutlak bir hükümdarın iradesine bırakılmamasıdır. Cumhuriyet fikri yalnızca halk egemenliği değil, aynı zamanda gücün sınırlandırılması fikridir. Bu nedenle savaş meselesi cumhuriyetler için yalnızca askerî değil, aynı zamanda anayasal ve ahlaki bir meseledir. 

Roma Cumhuriyeti'nden itibaren siyasal düşüncenin temel sorularından biri şuydu: Devlet kendisini korumak için ne kadar güç kullanabilir ve bu gücü kim denetler? Roma'nın yükseliş döneminde Senato'nun rolü, savaş ilanlarının meşruiyeti ve yurttaşların yükümlülükleri üzerine yürütülen tartışmalar, modern demokrasilerin öncülü sayılabilecek bir düşünsel miras yarattı. Aynı soru daha sonra İngiliz parlamenter geleneğinde, Amerikan Devrimi'nde ve modern anayasal devletlerin kuruluşunda tekrar ortaya çıktı. 

Amerikan Cumhuriyeti'nin kurucuları bu tarihsel deneyimlerin farkındaydı. George Washington, James Madison ve Alexander Hamilton gibi isimler güçlü bir yürütmenin gerekliliğini kabul etmekle birlikte, gücün denetlenmemesi halinde özgürlüğün ortadan kalkacağını da biliyorlardı. Bu nedenle Amerikan Anayasası savaş ilan etme yetkisini Kongre'ye verirken, başkanı başkomutan olarak tanımladı. Böylece savaş kararı ile savaşın yürütülmesi arasında bilinçli bir ayrım yaratıldı. 

Kurucu babaların mantığı son derece açıktı. Bir liderin öfkesi, korkuları, kişisel ihtirasları ya da siyasi hesapları bütün bir ülkeyi savaşa sürükleyebilirdi. Bu nedenle savaşa karar verme yetkisi mümkün olduğunca geniş bir siyasal mutabakata dayanmalıydı. Başka bir ifadeyle savaş, tek kişinin değil cumhuriyetin kararı olmalıydı. 

Ancak tarih bize göstermiştir ki savaşlar başladığında yürütme organları neredeyse her zaman güç kazanır. Güvenlik kaygıları, ulusal birlik çağrıları ve kriz psikolojisi karar alma süreçlerini merkezileştirir. Bu nedenle savaş dönemlerinde özgürlük ile güvenlik arasındaki denge bozulmaya başlar. Cumhuriyetlerin gerçek sınavı da tam burada ortaya çıkar. Güvenliği korurken özgürlüğü koruyabilmek, güç kullanırken hukuku koruyabilmek ve savaş yürütürken denetim mekanizmalarını çalıştırabilmek kolay değildir. 

Bugün İran-Hürmüz krizi etrafında yaşanan tartışmalar da aslında bu çok eski sorunun günümüzdeki bir versiyonudur. Mesele yalnızca İran'ın nükleer kapasitesi, Hürmüz Boğazı'nın güvenliği ya da Amerikan askerî gücü değildir. Asıl mesele, dünyanın en güçlü demokrasisinin savaş kararlarını hangi kurumsal mekanizmalarla denetlediği ve bu denetimin hâlâ çalışıp çalışmadığıdır. 

Adil savaş geleneğinin uzun tarihi 

Savaşın meşruiyeti üzerine yürütülen tartışmalar modern döneme ait değildir. İnsanlık tarihi boyunca düşünürler, hukukçular ve din adamları savaşın hangi koşullarda haklı sayılabileceği sorusuna cevap aramışlardır. Çünkü savaşın tamamen ortadan kaldırılamadığı her dönemde, onu sınırlandırmanın yolları da aranmıştır. 

Bu arayışın en etkili sonuçlarından biri “Adil Savaş Kuramı” olarak bilinen düşünsel gelenektir. Kökenleri geç Roma dönemine kadar uzanan bu yaklaşım, savaşın ahlaki açıdan değerlendirilebileceğini savunur. Başka bir ifadeyle, her savaş aynı değildir. Bazı savaşlar meşru kabul edilebilirken bazıları edilemez. Bazıları savunma amacı taşırken bazıları saldırı amacı taşır. Bazıları son çare olarak ortaya çıkar, bazıları ise diplomatik seçenekler tüketilmeden başlatılır. 

Bu geleneğin ilk büyük temsilcilerinden biri Aziz Augustinus'tur. Roma İmparatorluğu'nun çöküş sürecinde yaşayan Augustinus, savaşın tamamen ortadan kaldırılamayacağını kabul etmişti. Ona göre insan doğası kusurluydu ve bu nedenle çatışmalar kaçınılmazdı. Ancak savaşın kaçınılmaz olması onun sınırsız olduğu anlamına gelmiyordu. Savaş ancak adaleti yeniden tesis etmek amacı taşıyorsa meşru görülebilirdi. 

Daha sonra Thomas Aquinas bu yaklaşımı sistematik hale getirdi. Aquinas'a göre bir savaşın meşru sayılabilmesi için üç temel koşul bulunuyordu: meşru bir otorite tarafından ilan edilmesi, haklı bir nedene dayanması ve doğru niyetle yürütülmesi. Bu ilkeler daha sonra Avrupa siyasal düşüncesinin temel taşlarından biri haline geldi. 

On yedinci yüzyılda Hugo Grotius bu tartışmayı dini çerçeveden çıkararak uluslararası hukuk alanına taşıdı. Grotius'un en önemli katkısı, devletlerin de bireyler gibi hukuk kurallarına tabi olduğunu savunmasıydı. Modern uluslararası hukukun doğuşunda belirleyici rol oynayan bu yaklaşım, günümüzde Birleşmiş Milletler sisteminin ve uluslararası hukuk düzeninin entelektüel öncüllerinden biri olarak kabul edilmektedir. 

Yirminci yüzyılda yaşanan iki dünya savaşı ve ardından gelen Soğuk Savaş, savaşın meşruiyeti konusundaki tartışmaları yeniden canlandırdı. Özellikle Vietnam Savaşı sırasında Amerikalı siyaset bilimci Michael Walzer'in geliştirdiği yaklaşım büyük etki yarattı. Walzer'e göre savaşlar ahlaki değerlendirmeden muaf değildir. Tam tersine, savaşın en sert koşullarında bile belirli etik ilkeler geçerliliğini korur. Sivillerin korunması, orantılı güç kullanımı ve meşru amaçlar bu ilkelerin başında gelir. 

Bugün savaşlar üzerine yapılan tartışmaların büyük bölümü hâlâ bu gelenek içinde yürütülmektedir. Uluslararası hukuk uzmanları, diplomatlar, gazeteciler ve siyasetçiler çoğu zaman farkında olmadan aynı soruları tekrar etmektedirler. Bir savaş gerçekten gerekli miydi? Başka seçenekler var mıydı? Beklenen sonuçlar ödenecek bedeli haklı çıkarıyor muydu? Siviller yeterince korunuyor muydu? 

İran-Hürmüz krizi sırasında ortaya çıkan tartışmalar da tam olarak bu sorular etrafında şekillenmiştir. Görünürde mesele petrol, enerji güvenliği veya bölgesel güç dengeleridir. Ancak daha derinde çok daha eski bir tartışma yatmaktadır: Güç kullanımı hangi koşullarda meşru kabul edilebilir? 

Adil savaş kuramının üç ayağı 

Modern Adil Savaş Kuramı genellikle üç temel başlık altında incelenir: jus ad bellum, jus in bello ve jus post bellum. Bu kavramlar Latince olsa da ifade ettikleri sorunlar son derece günceldir. 

Jus ad bellum, yani savaşa başvurma hakkı, bir çatışmanın başlamadan önce meşru olup olmadığını sorgular. Ortada haklı bir neden var mıdır? Diplomatik seçenekler tükenmiş midir? Kararı alan otorite meşru mudur? Başarı ihtimali gerçekçi midir? Beklenen sonuç ile ortaya çıkacak maliyet arasında makul bir denge bulunmakta mıdır? 

Jus in bello, savaşın yürütülme biçimiyle ilgilidir. Siviller korunuyor mudur? Kullanılan güç orantılı mıdır? Gereksiz yıkımdan kaçınılıyor mudur? Savaş hukukuna uyuluyor mudur? 

Jus post bellum ise savaş sonrasına odaklanır. Çatışma sona erdiğinde nasıl bir düzen kurulacaktır? Kalıcı bir barış mümkün müdür? Savaşın yarattığı yıkım nasıl onarılacaktır? 

Bu üç aşama birlikte düşünüldüğünde ortaya önemli bir sonuç çıkar: Bir savaşın haklı olması, onun başarılı olacağı anlamına gelmez. Bir savaşın başarılı olması da onun adil olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde askerî zafer, siyasi başarıyı garanti etmez. 

İşte Vietnam'dan Irak'a, Afganistan'dan İran'a uzanan Amerikan tartışmalarının merkezinde yer alan temel mesele budur. Son yarım yüzyılda Amerikan kamuoyu her büyük çatışmada giderek daha yüksek sesle şu soruyu sormaya başlamıştır: 

“Bu savaş yalnızca mümkün mü, yoksa gerçekten gerekli mi?” 

Bu soru, aslında modern demokrasilerin kendi kendilerine sordukları en önemli sorulardan biridir. 

Vietnam: Amerikan vicdanının uyanışı 

Amerikan tarihindeki hiçbir savaş, Vietnam kadar derin bir zihinsel ve siyasal kırılma yaratmadı. Kore Savaşı tartışmalıydı, ancak Vietnam başka bir şeydi. Çünkü Vietnam yalnızca bir dış politika başarısızlığı olarak değil, devlet ile toplum arasındaki güven ilişkisinin sarsılması olarak hatırlandı. İlk kez milyonlarca Amerikalı, hükümetin savaşla ilgili açıklamalarını sistematik biçimde sorgulamaya başladı. İlk kez savaşın maliyeti ile hedefleri arasındaki ilişki geniş kitleler tarafından tartışıldı. İlk kez üniversiteler, gazeteler, sivil toplum kuruluşları ve Kongre üyeleri aynı anda yürütmenin kararlarını eleştiren bir pozisyon aldı. 

Vietnam'ın yarattığı travma yalnızca ölen askerlerin sayısından ya da kaybedilen milyarlarca dolardan kaynaklanmıyordu. Asıl mesele, savaşın amaçlarının giderek belirsizleşmesiydi. Amerika neden savaşıyordu? Zafer nasıl tanımlanacaktı? Başarıya ulaşılıp ulaşılmadığı nasıl anlaşılacaktı? Bu sorulara verilen cevaplar giderek daha muğlak hale geldikçe savaşın meşruiyeti de aşınmaya başladı. 

Adil Savaş Kuramı açısından bakıldığında Vietnam'ın yarattığı tartışmalar son derece öğreticidir. Kamuoyu aslında teorik bir tartışma yürütmüyordu; ancak fiilen jus ad bellum ilkelerini sorguluyordu. Ortada gerçekten haklı bir neden var mıydı? Alternatif yollar denenmiş miydi? Ödenen bedel ile elde edilmek istenen sonuç arasında bir denge bulunuyor muydu? Bu soruların tatmin edici cevapları verilemedikçe savaşın toplumsal desteği de erimeye başladı. 

Vietnam'ın Amerikan siyasal kültürüne bıraktığı en kalıcı miras belki de şu düşünce oldu: Bir savaşın askeri olarak sürdürülmesi mümkün olabilir; ancak toplumsal meşruiyetini kaybetmiş bir savaşın siyasi olarak sürdürülmesi giderek zorlaşır. Bu nedenle Vietnam,........

© T24