Başarı neden güç yasasına teslim oldu? |
Dünyada insana dair zekâ, performans, boy uzunluğu vs. hemen hemen her şeyin normal dağılıma (çan eğrisi, Gauss dağılımı) sahip olduğu biliniyor. Bu dağılım, insanların büyük çoğunluğunun ortalama etrafında kümelendiğini göstermektedir. Başarı/ödül/kazanç vs isenormal dağılıma göre dağılmamaktadır. Tam tersine asimetrik bir yapıya sahiptir. Asimetrik yapı büyük çoğunluğu başarıdan uzaklaştırmaktadır. Başarıya götüren yapısal özellikler normal dağılırken başarı/ödül/getiri neden normal dağılmamaktadır? Bir başka deyişle artık çoğunluk merkezde değil uçlarda, azınlık ise merkezde en büyük paya sahiptir. Azın çok’a, çok’un aza sahip olabildiği bu durum normalden çok önemli bir sapmaya işaret etmektedir. Normal dağılımdan güç yasası dağılımına sapılmıştır. Güç yasasına göre dağılım, kalın kuyruklu dağılımlar olarak da bilinmektedir. Bu dağılımın en temel özelliği, varyansının çok yüksek olmasıdır. Bir başka deyişle asimetri çok yüksektir ve aza çok verilmektedir. Dolayısıyla, güç yasası adil değildir.
Güç yasası dağılımının ilk bulgularına 19.yüzyılda yaÅŸamış olan ekonomist VilfredoPareto’nun ulaÅŸtığı kabul edilir. Pareto, Ä°talya’da servet dağılımına bakarak çoÄŸunluk oldukça düşük servete sahipken çok az sayıda zenginin servetin büyük kısmına hâkim olduÄŸu gözlemini yapmış ve bunu meÅŸhur 80/20 kuralı ile matematiksel bir temele baÄŸlamıştır: toplam gelirin €â€™ine nüfusun sadece ’si sahiptir. Günümüzde bu asimetri sadece gelir dağılımıyla sınırlı deÄŸildir; ‘…ÖrneÄŸin, iÅŸ dünyasında satış temsilcilerinin ’si genellikle toplam satışların €â€™ini gerçekleÅŸtirir; internetteki baÄŸlantıların €â€™i yalnızca ’lik bir web sayfası grubuna yönelir; hastanelerde ise hastaların ’si toplam saÄŸlık harcamalarının €â€™ini oluÅŸturur.’ (Dashun Wang ve Albert-Laszlo Barabasi, The Science of Science, Cambridge University Press, 2020, sh.177).
Bu dinamiği açıklayan ilk mekanizma ünlü sosyolog Robert Merton (1968) tarafından ‘Matta Etkisi’ ile önerilmiştir. Matta İncili’ndeki ‘Kimde varsa, ona daha çok verilecek ve o bolluk içinde olacaktır. Ancak kimde yoksa kendisinde olan da elinden alınacaktır’ ayetine atıfla Matta Etkisi geliştirilmiştir. Buna göre başlangıçtaki avantajlar yeni avantajlara yol açmakta ve avantajlar sürekli birikmektedir. Matta etkisi yaşamın tüm alanlarında kendisini göstermektedir. Örneğin, sosyoekonomik seviyesi iyi olan........