We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

Yok Edilen Bir Cumhuriyet Değeri: SÜMERBANK

167 841 498
12.07.2021

Sümerbank fabrikaları sadece Anadolu'ya yayılmış sanayi kuruluşları değil, aynı zamanda Halkevleri ve Köy Enstitüleri gibi toplumsal aydınlanma kurumlarıydı. Ancak diğerleri gibi Sümerbank da yok edildi.

88 yıl önce bu günlerde, 11 Temmuz 1933'de Sümerbank kuruldu. Sümerbank, yaklaşık 70 yıl boyunca Türkiye'de ekonomik ve sosyal kalkınmanın lokomotiflerinden biri oldu.

OSMANLI MİRASI

Sanayi Devrimini ıskalayan Osmanlı'dan Cumhuriyete fabrika denilebilecek 4 işletme miras kalmıştı. Bunlar, Hereke İpek Dokuma, Feshane Yün İplik, Bakırköy Bez ve Beykoz Deri fabrikalarıydı. Şevket Süreyya Aydemir şöyle diyor: “Türkiye'de o sırada fabrika denebilecek ve çoğu da yıpranmışlıktan veya sahipsizlikten faaliyetini durdurmuş ancak 10-15 müessese vardı… Daha doğrusu Cumhuriyet kurulduğu zaman adına Batı manasıyla fabrika denebilecek müesseseler yoktu.”

1923'te Türkiye'de yerli fabrika ürünlerinin yurtiçi tüketimi karşılama oranları pamuklu kumaşlarda % 10, yünlü kumaşlarda % 40, ipekli kumaşlarda % 5, sabunda % 20, buğday ununda % 60 idi. Osmanlı'dan Cumhuriyete geçilirken Türkiye neredeyse her şeyi dışarıdan satın alıyordu. Yokluğu en çok hissedilen üç beyaz; un, şeker, bez yanında, kiremit, porselen, cam, çatal, bıçak gibi tüm ürünler ithal ediliyordu.

Genç Türkiye Cumhuriyeti, 1930'ların başında, Atatürk'ün de isteğiyle, 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'na karşı akılcı bir çözüm geliştirdi. Devletçi (özel teşebbüsü de dışlamayan ılımlı devletçi) bir modelle yatırımlara başlandı.

Başbakan İsmet (İnönü) başkanlığındaki bir Türk heyeti, 25 Nisan-10 Mayıs 1932 tarihlerinde Rusya'yı ziyaret ederek Sovyet fabrikalarını inceledi. Daha sonra, Sovyet Rusya Proje Tröstü Müdürü İktisatçı Prof. Orloff başkanlığında bir Sovyet uzamanlar heyeti 12 Ağustos 1932'de Türkiye'ye geldi. Kısa süre içinde çalışmalarını tamamlayan Sovyet heyet, çeşitli üretim dalları konusunda hükümete “Türkiye'de Pamuk, Keten, Kendir, Kimya, Demir Sanayi” başlığını taşıyan bir rapor sundu. Hükümet, hem bu rapordan, hem de başka raporlardan yararlanarak 1933'te “Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı”nı hazırladı.

Genç Türkiye Cumhuriyeti'nin 1933'te hazırladığı “Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı”, Sovyetler Birliği'nin 1928'de uyguladığı “Merkezi Plan”ndan sonra dünyadaki ikinci plandı.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nı uygulamak için 1934'te Sovyetler Birliği ile “Türkstory” adlı bir ortak ajans oluşturuldu.

Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyet Rusya arasında 21 Ocak 1934'te “Sekiz Milyon Amerikan Dolarlık Kredinin Tahakkukuna Dair Protokol” imzalandı. Bu protokol 17 Mayıs 1934'te 2434 sayılı kanun olarak TBMM'de kabul edildi. İmzalanan bu protokolle hem Sovyetlerden 20 yılda geri ödenmek üzere 8 milyon altın Amerikan dolarlık, -yaklaşık 16 milyon liralık, 200 milyon Franklık- faizsiz kredi sağlandı, hem de kurulacak fabrikaların planlarının hazırlanması, makinelerinin yapılıp monte edilmesi, fabrikalar açıldıktan sonra işletilmesi için gerekli elemanların yetiştirilmesi konusunda yardım alındı. Türk-Sovyet kredi antlaşmasına göre kredi geri ödemeleri 6 aylık vadeler halinde ve Türk mallarının ihracıyla yapılacaktı. O dönemde Türkiye, Rusya'ya narenciye başta olmak üzere yaş meyve ve sebze ihraç ediyordu. Kayseri ve Nazilli dokuma fabrikalarının bu Sovyet kredisiyle kurulduğu düşünülürse, bu fabrikaların bir anlamda “narenciye karşılığında yapıldığı” söylenebilir.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'na göre kurulacak fabrikalar 5 temel sanayi dalında toplanıyordu: 1.DOKUMA (Pamuk, Kendir, Yün), 2. MADEN (Demir-Çelik, Kömür, Bakır, Kükürt), 3. KÂĞIT (Selüloz, Kâğıt, Karton), 4. SERAMİK (Şişe Cam, Porselen), 5. KİMYA (Suni İpek, Süper Fosfat, Fosforik Asit, Klor, Kireç Kaymağı, Posata, Kibrit).

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'na göre toplam yatırımların yüzde 95'ini Sümerbank'ın, yüzde 5'ini ise İş Bankası'nın yapması planlanmıştı. 44 milyonluk yatırımın, 41.5 milyonunu Sümerbank, 2.400.000 liralık bölümünü ise İş Bankası karşılayacaktı. Yatırımların dörtte biri Sovyetlerden getirilecek makine, tesis ve krediyle gerçekleştirilecekti. Planda 44 milyon TL'yi bulan toplam yatırım tutarı, uygulamada 90 milyon TL'yi buldu.........

© Sözcü


Get it on Google Play