Türkiye neden bu kadar pahalı? |
Türkiye'de milyonlarca insan çalışıyor, üretiyor ve kazandığı ücretle hayatını sürdürmeye çalışıyor. Ancak alınan ücretler; kiralar, gıda fiyatları, enerji ve ulaşım giderleri karşısında giderek yetersiz kalıyor. Asgari ücretliler ay sonunu getirmekte zorlanıyor, emekliler temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için harcamalarını kısmak zorunda kalıyor. Düzenli geliri olan insanlar bile eskiden karşılayabildikleri ihtiyaçlardan vazgeçiyor. Özellikle büyük şehirlerde yaşayanlar için geçinmek, her geçen gün daha fazla hesap yapmayı ve daha fazla fedakarlığı gerektiriyor.
Türkiye’de hayatın her geçen gün daha da pahalı hale gelmesi, artık yalnızca burada yaşayanların değil, döviz kurunun sağladığı avantajlara rağmen ülkeyi ziyaret eden yabancıların da dikkatini çekiyor. Ancak asıl mesele, Türkiye'deki fiyatların başka ülkelerle karşılaştırıldığında hangi düzeyde olduğu değil, insanların kazandıkları parayla nasıl bir hayat sürdürebildikleri.
İsviçre gibi yüksek gelirli ülkelerde fiyatlar yüksek olabilir; ancak orada ücretler ve toplumsal refah da bu fiyat düzeyine eşlik eder. Türkiye'de ise temel ihtiyaçların maliyeti yükselirken milyonlarca insanın geliri aynı ölçüde artmıyor. Sonuç, daha fazla borçlanmak, daha uzun çalışmak, tüketimini kısmak ve temel ihtiyaçlarından vazgeçmek oluyor.
Bu tabloyu yalnızca enflasyonla açıklamak da mümkün değil. Döviz kuruna ve ithal girdilere bağımlı üretim yapısı, ekonomi yönetiminin tercihleri, ücretlerin baskılanması, sendikal örgütlenmenin zayıflığı ve gelir dağılımındaki eşitsizlikler birlikte değerlendirilmelidir. Göçmen işçilerin hangi koşullarda çalıştırıldığı da artık bu tablonun bir parçasıdır.
Çünkü sorun yalnızca fiyatların neden yükseldiği değildir. Fiyatlar yükselirken bu artışların yükünü kimin taşıdığı, kimin gelirini koruyabildiği ve ekonomik faaliyet sonucunda ortaya çıkan zenginliğin kimler arasında paylaşıldığı da önemlidir.
Bir ülkede milyonlarca insan bütün bir ay çalıştığı halde geçinemiyorsa, sorun yalnızca ekonomik göstergelerde değil, üretimin nasıl örgütlendiğinde ve üretilen zenginliğin nasıl bölüşüldüğünde aranmalıdır.
Türkiye neden pahalılaşıyor?
Türkiye'nin üretim yapısı, döviz kurundaki değişimlere karşı oldukça hassas. Sanayide kullanılan makinelerin, hammaddelerin, ara mallarının ve enerjinin önemli bir bölümü ithalata dayanıyor. Bu nedenle döviz kurundaki yükseliş, birçok işletmenin maliyetlerini artırıyor. İşletmelerin maliyetlerindeki bu artış da zaman içinde ürün ve hizmet fiyatlarına yansıyor.
2021 sonrasında TL’de yaşanan hızlı değer kaybı, bu kırılganlığı daha da görünür bir hale getirdi. İthal girdilere bağımlı bir ekonomide kur artışları yalnızca dövizle alışveriş yapanları değil, yerli üretim yapan işletmeleri ve bu işletmelerde çalışan işçileri de etkiliyor.
Bir işletmenin kullandığı hammadde pahalandığında önünde farklı seçenekler bulunuyor. Fiyatlarını artırabilir, kâr marjını düşürebilir, yatırımlarını erteleyebilir veya işçilik maliyetlerini azaltmaya çalışabilir. Hangi seçeneğin tercih edileceği sektörün koşullarına, rekabet düzeyine ve işletmenin piyasadaki gücüne bağlıdır.
Ancak işçilerin ücretlerini koruyacak güçlü sendikaları, toplu pazarlık olanakları ve etkili iş güvenceleri yoksa maliyet baskısının büyük bir bölümü kolaylıkla çalışanların üzerine aktarılabilir. Böylece üretim maliyetlerindeki artış, yalnızca fiyatları değil, işçilerin gelirlerini ve çalışma koşullarını da etkiler.
2023'ten itibaren ekonomi yönetiminin enflasyonu düşürmek amacıyla faizleri yükseltmesi ve kredi koşullarını sıkılaştırması, bu sürece yeni bir boyut ekledi. Yüksek faizler, fiyat artışlarını yavaşlatmayı ve TL'deki hızlı değer kaybını sınırlamayı hedeflerken krediye bağımlı işletmelerin finansman maliyetlerini de artırabiliyor. Bu durum özellikle finansmana erişimi daha sınırlı olan küçük işletmeler üzerinde önemli bir baskı yaratıyor; yatırımların ve istihdamın seyrini etkileyebiliyor.
Elbette enflasyonun düşürülmesi önemlidir. Ancak enflasyonun düşmesi, tek başına fiyatların ucuzlaması anlamına gelmez. Fiyatlar yükselmeye devam ederken de yalnızca artış hızı yavaşlayarak enflasyon düşebilir. Daha önce yaşanan fiyat artışları da kendiliğinden geri çekilmez. Ücretler ve diğer gelirler bu kayıpları telafi edemiyorsa, enflasyon gerilerken bile geçim sıkıntısı artabilir.
Burada temel mesele, ekonomik sıkıntıların nasıl paylaşıldığıdır. Maliyetleri artan işletmeler bu artışları fiyatlara yansıtabiliyor veya bazı giderlerini azaltabiliyorken çalışanlar aynı ölçüde hareket alanına sahip olmayabilir. İşçi, kirasını veya gıda harcamalarını kolaylıkla azaltamaz; ücretini korumak için işveren karşısında her zaman eşit bir pazarlık gücüyle hareket edemez.
Bu nedenle Türkiye'deki hayat pahalılığını anlamak için yalnızca döviz kuruna ve faize değil, üretim düzenine ve çalışma koşullarına da bakmak gerekiyor.
Ucuz emekle rekabet: Maliyet baskısı işçinin üzerine nasıl yükleniyor?
Türkiye'de bazı sektörler uluslararası piyasalarda büyük ölçüde fiyat üzerinden rekabet ediyor. Tekstil, hazır giyim, mobilya, tarım, küçük sanayi ve çeşitli hizmet sektörlerinde işçilik maliyetleri işletmelerin rekabet gücünü etkileyen önemli unsurlardan biri. Döviz kuru, ithal girdiler ve finansman giderleri işletmeleri sıkıştırdığında ücretleri sınırlamak, bazı işverenler açısından maliyetleri kontrol etmenin en temel yollarından biri haline gelebiliyor.
Oysa bir ülkenin rekabet gücünü artırmanın iki farklı yolu vardır. Birincisi, teknolojiye, üretkenliğe ve çalışanların becerilerine yatırım yaparak aynı emekle daha fazla üretmek. İkincisi ise üretimi düşük ücretlerle sürdürerek maliyet avantajı sağlamaya çalışmak. Ne yazık ki Türkiye uluslararası rekabet gücünü ikinci seçenekte arıyor.
Düşük ücretler bazı işletmelere kısa vadede avantaj sağlayabilir. Ancak bir ülke rekabet gücünü sürekli çalışanlarına daha az ücret ödeyerek korumaya çalışıyorsa bunun bedelini işçiler düşük yaşam standardıyla öder. Üstelik ucuz işgücüne kolayca erişebilmek, bazı işletmelerin teknolojiye, eğitime ve üretkenliği artıracak farklı yatırımlara yönelme ihtiyacını da azaltabilir.
Bu durum bütün işletmelerin aynı şekilde davrandığı anlamına gelmez. Fakat düşük ücretlerle üretim yapmanın kalıcı bir rekabet stratejisine dönüşmesi, ekonominin daha nitelikli üretime geçmesini zorlaştırabilir. İşletmeler maliyet avantajlarını çalışanların ücretlerini sınırlamakta buldukça, işçilerin daha yüksek ücret ve daha iyi çalışma koşulları talep etmesi de güçleşir.
Türkiye'de sorun yalnızca ücretlerin düşük olması da değil, çalışanların bu ücretleri yükseltmek için ne kadar pazarlık gücüne sahip olduğu da işçi sınıfının önünde büyük bir problem olarak durmakta. İşini kaybetme korkusu yaşayan, sendikaya üye olduğu için baskıyla karşılaşan veya yerine daha düşük ücretle çalışacak birinin bulunabileceğini düşünen bir işçi, hakkını aramakta da zorlanabilir.
Kayıtdışı çalışma, fazla mesainin karşılığının ödenmemesi, sosyal güvenlik yükümlülüklerinden kaçınılması ve ücretlerin baskılanması bu koşullarda daha kolay hale gelir. Bunlar yalnızca işçinin bugünkü gelirini azaltmaz; emeklilik haklarını, iş güvenliğini ve geleceğini de etkiler.
Üstelik işçilik maliyetlerinin düşürülmesi, tüketicilerin daha ucuz ürünler satın alabileceği anlamına da gelmez. İşletmelerin maliyet tasarrufları fiyat indirimlerine dönüşmek yerine kâr marjlarını korumaya veya artırmaya da hizmet edebilir. Bunun hangi ölçüde gerçekleştiği, işletmelerin piyasa gücüne ve rekabet koşullarına bağlıdır.
Dolayısıyla mesele, işletmelerin maliyetlerini azaltmasının tek başına yanlış olması değildir. Asıl mesele, rekabetin hangi yollarla sağlandığı ve bunun bedelini kimin ödediğidir. Bir ülkenin üretim başarısı, çalışanlarının sürekli daha düşük ücretlerle çalıştırılmasına dayanıyorsa burada yalnızca ekonomik bir tercih değil, toplumsal bir bölüşüm sorunu da vardır.
Göç politikası ve ucuz işgücü: Sorun göçmenler değil, kurulan düzen
Türkiye, özellikle Suriye'deki savaşın ardından büyük bir göç hareketine ev sahipliği yaptı. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yanı sıra farklı ülkelerden gelen yabancılar da çalışma hayatının bir parçası haline geldi. Bu sürecin insani ve hukuki boyutları, insanların güvenlik arayışı ve hayatlarını yeniden kurma çabalarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Ancak uzun süreli göçün çalışma hayatına etkilerini düzenlemek devletin sorumluluğudur. Göçmenlerin hangi koşullarda çalışacağı, çalışma izinlerine nasıl erişeceği, sosyal güvenlik sistemine nasıl dahil edileceği ve işverenlerin yükümlülüklerinin nasıl denetleneceği yalnızca göç politikasıyla ilgili değildir. Bunlar aynı zamanda ücretler, çalışma........