Bilişsel mülksüzleştirme ve radikal müşterekler |
Modern yönetimsel mimari, bedensel disiplin ve açık baskı aygıtlarının ötesine geçerek zihinsel, duygulanımsal ve psişik süreçleri yöneten, çoğu zaman görece örtük mekanizmalar üzerinden işlemeye başlamıştır. Dönüşümü anlayabilmek için bu mimariyi öznenin kendisini algılama, deneyimlerini anlamlandırma, arzularını düzenleme ve dünyayla kurduğu ilişkiyi biçimlendirme süreçlerine nüfuz eden üretken bir güç olarak kavramak gerekir. Bu mimarinin işlevi, bireylerin neyi mümkün görebileceklerine, hangi deneyimleri anlamlı bulacaklarına, hangi duyguları meşru kabul edeceklerine ve yaşadıkları sorunları hangi kavramlarla açıklayacaklarına ilişkin çerçeveyi belirlemektir.
Bu yeni yönetimsel mimari, sermayenin tarihsel mülksüzleştirme süreçleriyle benzer bir mantık izlemektedir. Bu noktada mülksüzleştirme olgusunu yalnızca ekonomik kaynakların veya mekânların kaybıyla sınırlı biçimde ele almaktan kaçınmak gerekir. Marx'ın ilkel birikim analizinden bu yana mülksüzleştirmenin, üretim araçlarının ve ortak kullanım alanlarının gasp edilmesinin ötesinde, toplumsal ilişkileri ve yaşam biçimlerini yeniden düzenleyen tarihsel bir işleyişi olduğunu biliyoruz. Neoliberal dönemde bu işleyiş, özneleşme süreçlerine doğru genişleyerek yeni bir boyut kazanmıştır. İnsanlar yalnızca işlerini, gelirlerini ve maddi güvencelerini değil, aynı zamanda haklarını, gelecek tasavvurlarını, beklentilerini ve kolektif aidiyetlerini de yitirebilmektedir. Bu kayıplar birbirinden bağımsız değildir. Maddi güvencesizliğin süreklilik kazanması, geleceğe ilişkin beklenti geliştirmeyi zorlaştırırken kolektif örgütlenme imkânlarının daralması, bu güvencesizliğin ortak nedenlerini kavrama ve bunlara karşı birlikte hareket etme kapasitesini de aşındırır. Maddi kaynaklara, emeğe ve yaşam alanlarına yönelik mülksüzleştirme süreçleri, öznenin dikkatini, duygulanımlarını, anlam üretme kapasitesini ve gelecek tasavvurunu kuşatan mekanizmalarla iç içe geçmektedir.
Sosyoekonomik krizlerin derinleştiği, güvencesizliğin yaygınlaştığı ve geleceksizliğin gündelik yaşamın başat bileşenlerinden biri haline geldiği koşullarda ortaya çıkan öfke, neşe, huzursuzluk, yas ve umut gibi duygulanımlar mülksüzleştirme süreçlerinin nesnesi haline getirilmektedir. Bu da duygulanımların yeniden kodlanması yoluyla gerçekleşir. Bilişsel mülksüzleştirme olarak kavrayabileceğimiz bu süreçte, duygular ortadan kaldırılmaz. Onları paylaşılabilir ve politik açıdan etkili kılan toplumsal bağlantılar zayıflatılır. Böylelikle bireylerin birbirleriyle ve içinde yaşadıkları toplumla kurdukları ilişkiler çözülmeye ve işlevsizleşmeye başlar. Gelecek, imkân ve alternatiflerin açıldığı bir ufuk olmaktan çıkarak yönetilmesi ve mümkün olduğunca az kayıpla atlatılması gereken bir tehdide dönüşür. Böylece mülksüzleştirmenin, bugünün kaynaklarının yanında yarının başka türlü kurulabileceğine ilişkin toplumsal tahayyülü de hedef aldığını söyleyebiliriz. Bu işleyişin en çıplak biçimlerinden birini Filistin'de görebiliriz.
Modern iktidar teknikleri, öznenin bilişsel alanlarını kuşatarak genişletilmiş bir mülksüzleştirme rejimi inşa etmektedir. Algoritmik akışlar ve dijital mecralar aracılığıyla dikkatin sürekli parçalanması, bilginin bağlamından kopuk ve kesintili biçimde dolaşıma girmesi ve anlık tepki üretiminin teşvik edilmesi, analitik düşünme ve hatta basit neden-sonuç ilişkisi kurma kapasitesini bile aşındırmaktadır. Bu aşınmayı yalnızca bilişsel bir körelme olarak göremeyiz. Temel sorun, öznenin kendi deneyimini anlamlandırma kapasitesinin sistematik biçimde aşındırılması ve bu kapasite üzerindeki söz hakkının başka mekanizmalara devredilmesidir. Bireyin, yaşadığı deneyimin toplumsal belirleyenlerini kavramak, bu deneyime ilişkin kendi anlam çerçevesini geliştirmek ve benzer deneyimleri yaşayan başkalarıyla ortaklıklar kurmak konusunda elindeki imkanlar giderek daraltılmaktadır. Böylece kişi, kendi deneyiminin hangi açıklama çerçeveleri içinde değerlendirileceğine karar verme yetisini de kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmaktadır. Bilişsel mülksüzleştirmenin özgül niteliği burada ortaya çıkar: Öznenin deneyimi ortadan kalkmaz, fakat deneyimin anlamını üretme ve bu anlam üzerinde söz sahibi olma kapasitesi daralır. Bireyler kendi deneyimlerinin toplumsal belirleyenlerini kavrama, bu deneyimlere ilişkin anlam üretme ve ortak duygulanımlar etrafında bir araya gelme kapasiteleri üzerindeki epistemik mülkiyetlerini yitirirler.
Burada epistemik mülkiyet ile kastettiğimiz, öznenin kendi deneyimlerini yorumlama, bu deneyimlerden hareketle meşru bilgi üretme ve söz konusu deneyimleri toplumsal nedenleriyle ilişkilendirme süreci üzerindeki failliğidir. Buradaki mülkiyet kavramı, bir şeyi başkalarından yalıtarak kendine ait kılmaktan çok, kişinin kendi deneyimi üzerindeki yorumlama ve anlamlandırma hakkının elinden alınmamasını ifade eder. Bu nedenle epistemik mülkiyet, bireysel bir sahiplik iddiasından ziyade, öznenin bilgi üretim süreçlerine katılabilme ve bu süreçlerde kendi deneyiminin meşru bir kaynak olarak tanınmasını talep edebilme kapasitesiyle ilgilidir. Faillik de kişinin deneyiminin nasıl yorumlanacağına ilişkin söz hakkını kullanabilmesini, kendisine sunulan açıklamaları sorgulayabilmesini ve kendi deneyimini başka deneyimlerle ilişkilendirerek yeni anlamlar üretebilmesini kapsar.
Bu faillik biçimi birbiriyle ilişkili üç temel katmandan oluşur. İlk katman, öznenin kendi bedensel ve psişik duyumlarını ilk elden fark etme ve adlandırma hakkıdır. Burada savunulan, öznenin ne yaşadığını ifade edebilmesi, deneyimine ilişkin ilk adlandırmayı yapabilmesi ve bu adlandırmanın başkaları tarafından daha başlangıçta geçersiz sayılmaması anlamına gelir. İkinci katman, bu deneyimin “uzmanlaşmış ya da popülerleşmiş söylemler tarafından geçersizleştirilmeden, değersizleştirilmeden veya yalnızca bir sapma, yetersizlik ya da bozukluk göstergesi olarak değerlendirilmeden meşru bir bilgi kaynağı olarak tanınmasıdır. Özne, kendi deneyiminin tanığı olarak, bu deneyimi ifade etme ve savunma hakkına sahiptir. Neoliberal psikopolitik rejimde ise öznenin deneyimi, normalden sapma, duygularını yönetememe veya bireysel uyum becerilerinde yetersizlik gibi gerekçelerle değersizleştirilebilir. Böylece kişinin kendi deneyimine ilişkin söz hakkı, onu açıklama ve düzenleme iddiasındaki uzmanlaşmış kategorilere tabi hale gelir. Üçüncü ve en kritik katman, tikel ve bireysel olan deneyimi toplumsal dinamiklerle ilişkilendirme, başka bir deyişle kişisel görünen sorunları kamusal sorunlarla ilişkilendirme kapasitesidir. Bu kapasite, bireyin kendi deneyimini başkalarının deneyimleriyle karşılaştırabilmesi, ortak örüntüleri tanımlayabilmesi, bu örüntülerin hangi ekonomik, siyasal ve kültürel ilişkiler içinde üretildiğini sorgulayabilmesi açısından oldukça önemlidir.
Örneğin iş yaşamında sürekli yetersizlik hisseden bir kişinin bu deneyimi yalnızca kişisel beceri eksikliği olarak yorumlaması ile aynı hissin güvencesiz çalışma, performans baskısı, rekabet ve sürekli ölçülme koşulları içinde üretildiğini kavraması arasında önemli bir fark vardır. İkinci durumda deneyim, bireyin kendi sınırları içinde kapanan bir sorun olmaktan çıkarak ortak bir toplumsal ilişkinin zemini haline gelir. Epistemik mülkiyet, tam da bu üç katmanın birbiriyle ilişkilendiği yerde, öznenin kendi deneyimi üzerinde söz sahibi olabilmesini ve deneyimin toplumsal anlamını kurma süreçlerine katılabilmesini ifade eder. Neoliberal yönetimsellik ise öznenin anlamlandırma sürecine ait kavramsal dağarcığı ve söylemsel kodları biçimlendirerek bu yorumlama hakkını daraltır, deneyimleri kendi sözlüğü içinde çerçeveler ve hangi açıklamaların makul, geçerli veya meşru kabul edileceğini belirlemeye çalışır.
Bu süreci, deneyimin basitçe yanlış yorumlanması olarak göremeyiz. Bu tam da deneyimin yeniden kodlanmasıdır. Politik bir itirazın veya kolektif bir talebin harcı olabilecek duygulanımlar, bireysel uyumun ve öz-yönetimin nesnesi haline getirilmektedir. Bu nesneleştirme bireysel iyilik halini toplumsal koşullardan bağımsız bir hedef olarak gören/gösteren ve yaşanan sorunların yapısal nedenlerini giderek daha fazla görünmezleştiren anlayışın en önemli aracıdır.
Depolitizasyon: Duygulanımsal ve epistemik müştereklerin kuşatılması
Öznenin kendi deneyimi üzerindeki epistemik failliği zayıfladığında, radikal depolitizasyon sürecinin işleyebileceği uygun zemin ortaya çıkar. Depolitizasyon, yaşanan deneyimlerin toplumsal ve politik nedenlerle ilişkisinin koparılması, bu deneyimleri ortak sorunlar olarak tanımlamaya yarayan kavramların aşınması ve bireylerin yaşadıkları........