Kızıl Îcâz Dersleri-51 |
Munfasılanın Üç Çeşidi: Mâniatü’l-Cem‘, Mâniatü’l-Hulû ve Hakikiyye
Bir önceki derste şartiyye kaziyyenin iki parçasını, mukaddem ile tâlîyi; muttasılanın ittisal, munfasılanın ise infisal bildirdiğini gördük. Fakat “ya…ya da” şeklindeki her ayrılık aynı kuvvette değildir. İki seçenek bazen birlikte doğru olamaz, bazen birlikte yanlış olamaz, bazen de ne birlikte doğru ne birlikte yanlış olabilir.
Süllem bu farkı üç munfasıla çeşidiyle ölçülendirir: mâniatü’l-cem‘, mâniatü’l-hulû ve ikisini birleştiren hakikiyye.
1. Süllem’in asıl metni
Esas nüshada ilgili beyitler şöyledir:
مَا أَوْجَبَتْ تَنَافُرًا بَيْنَهُمَا
أَقْسَامُهُ ثَلَاثَةٌ فَلْيُعْلَمَا
مَانِعُ جَمْعٍ أَوْ خُلُوٍّ أَوْ هُمَا
وَهُوَ الْحَقِيقِيُّ الْأَخَصُّ فَاعْلَمَا
Yaklaşık mânası:
“İki taraf arasında ayrılık gerektiren munfasılanın üç kısmı vardır: Birlikte bulunmayı engelleyen, birlikte ortadan kalkmayı engelleyen ve her ikisini birden engelleyen. Sonuncusu daha hususî olan hakikî munfasıladır.”
Üç türü en açık şekilde şu örneklerle görebiliriz:
Mâniatü’l-cem‘: “Bu şey ya taştır ya ağaçtır.” Aynı şey, aynı bakımdan hem taş hem ağaç olamaz; fakat insan ise ikisi de değildir.Mâniatü’l-hulû: “Bu şey ya taş değildir ya ağaç değildir.” İki taraf birlikte yanlış olamaz; çünkü o zaman şeyin hem taş hem ağaç olması gerekir. Fakat insan için iki taraf birlikte doğrudur.Hakikiyye: “Sayı ya çifttir ya tektir.” Aynı sayı hem çift hem tek olamaz; ikisinin dışında da kalamaz.2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
Tenafürün derecesi ayrılmanın türünü belirler
Haşiye, munfasılayı iki taraf arasındaki tenafür üzerinden okur. Bu tenafür; tezat, karşıtlık, birbirini dışlama veya nakîzlik gibi farklı şekillerde görünebilir. Fakat sırf iki kelimenin farklı olması munfasıla kurmaya yetmez. Mantık, tarafların doğruluk ve yanlışlık bakımından nasıl ayrıldığını araştırır.
İki tarafın birlikte doğruluğu imkânsızsa mâniatü’l-cem‘; birlikte yanlışlığı imkânsızsa mâniatü’l-hulû meydana gelir. Her iki engel bir aradaysa hakikiyye oluşur.
Mâniatü’l-cem‘: ikisi birlikte doğru olamaz
Mâniatü’l-cem‘de taraflardan biri doğru olduğunda ötekinin yanlışlığı gerekir. Fakat birinin yanlışlığı, diğerinin mutlaka doğru olduğunu göstermez. “Bu varlık ya taştır ya ağaçtır” hükmünde taşlık ile ağaçlık aynı fertte aynı yönden birleşmez. Buna karşılık söz konusu varlık bir kuş veya insan ise iki taraf da yanlıştır.
Bu tür ayrımın günlük dildeki tehlikesi açıktır: İki seçeneğin birlikte bulunamayışını görmek, onların bütün ihtimalleri kuşattığını göstermez. “Ya benim görüşümdesin ya da düşmanımsın” sözü, üçüncü ve dördüncü ihtimalleri dışarıda bırakarak eksik bir taksimi hakikiyye gibi sunabilir.
Mâniatü’l-hulû: ikisi birlikte yanlış........