Kızıl Îcâz Dersleri-48

Hamliyye Kaziyyede Birinci Taraf Mevzu, İkinci Taraf Mahmul

Bir önceki derste hamliyye kaziyyelerin nicelik ve nitelik bakımından sekizli tasnifini görmüştük. Süllem şimdi hamliyye kaziyyenin iki temel tarafını adlandırıyor: Hakkında hüküm verilen taraf mevzu, ona yüklenen kavram ise mahmuldür.

Bu ayrım yalnız iki kelimenin yerini ezberlemek değildir. Bir hükümde “Neyi konuşuyoruz?” ve “Onun hakkında ne söylüyoruz?” sorularını ayırabilmek, doğru anlamanın ve doğru çıkarımın ilk şartlarındandır.

1. Süllem’in asıl metni

وَالْأَوَّلُ الْمَوْضُوعُ فِي الْحَمْلِيَّةِ
وَالْآخِرُ الْمَحْمُولُ بِالسَّوِيَّةِ

Okunuşu: Ve’l-evvelü’l-mevzû‘u fi’l-hamliyyeti / Ve’l-âhirü’l-mahmûlü bi’s-seviyyeti.

Yaklaşık mânası:

“Hamliyye kaziyyede birinci taraf mevzu, ikinci taraf ise mahmuldür.”

“İnsan canlıdır” hükmünde insan mevzu; canlı mahmuldür. Cümle, insan hakkında konuşur ve canlılık kavramını ona yükler. “Zeyd âlim değildir” hükmünde Zeyd mevzu, âlim mahmuldür; olumsuzluk ise âlimlik nisbetini Zeyd’den kaldırır.

Nazımdaki “bi’s-seviyye” lafzı, mısraın veznini tamamlayan bir ifade olarak gelir. Esas mantıkî hüküm, hamliyyenin ilk tarafının mevzu, son tarafının mahmul olmasıdır.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

Mevzu neden önce gelir?

Bediüzzaman, ilk tarafın önce gelmesinin haklı bir tertip olduğunu belirtir. Çünkü mevzuda asıl olarak hükmün yöneldiği zat veya hakkında konuşulan şey dikkate alınır. Zihin önce “hangi şey?” sorusuna cevap verir, sonra o şey hakkında bir kavramı ispat veya nefyeder.

“İnsan canlıdır” derken önce insanı konu edinir, ardından canlılık kavramını ona yükleriz. Bu tertip, düşüncenin tabiî hareketine uygundur: önce hakkında hüküm verilecek şey belirlenir, sonra hüküm açıklanır.

Fakat “önce” sözü yalnız yazıdaki kelime sırası değildir. Bazı dillerde ve bazı üsluplarda yüklem öne alınabilir. Mantık bakımından mevzuyu belirleyen şey, cümledeki fizikî yeri kadar hükmün ona yönelmiş olmasıdır.

Bir kavramın mevzu veya mahmul oluşu zatından gelmez

Haşiyenin en önemli inceliklerinden biri şudur: Bir kavram, kendi başına daima mevzu veya daima mahmul değildir. Aynı kavram bir kaziyyede mevzu, başka bir kaziyyede mahmul olabilir.

“Her insan canlıdır” cümlesinde insan mevzu, canlı mahmuldür. “Bazı canlılar insandır” cümlesinde ise canlı mevzu, insan mahmuldür. Kavramlar aynıdır; fakat hükmün yönü değişmiştir.

Bu sebeple mevzu oluş, kavramın başka yerde mahmul olabilmesinden farklı bir itibardır. Aynı şekilde mahmulün başka bir hükümde mevzu olabilmesi, bu cümledeki mahmuliyetini ortadan kaldırmaz. Mantık, kavramın yalnız sözlük mânasına değil, kaziyye içindeki vazifesine bakar.

Hükmün ciheti tersine........

© Risale Haber