Kızıl Îcâz Dersleri-30 |
Cinsin Üç Mertebesi: Yakın, Uzak ve Orta Cins
Bir önceki dersimizde külliyyât-ı hamsın beş unsurundan fasıl, hâssa ve araz-ı âmı ayırmıştık. Süllem şimdi bu beşlinin ilkine, yani cinse dönüyor ve cinsin tek seviyeli olmadığını öğretiyor. Bir nev‘in hemen üstünde bulunan cins ile onu daha yukarıdan kuşatan cins aynı yakınlıkta değildir. Doğru tarif kurabilmek için bu mertebeleri bilmek gerekir.
1. Süllem’in asıl metni
وَأَوَّلُ ثَلَاثَةٌ بِلَا شَطَطِ
جِنْسٌ قَرِيبٌ أَوْ بَعِيدٌ أَوْ وَسَطْ
Okunuşu:
Ve evvelü selâsetün bilâ şatat / Cinsün karîbün ev baîdün ev vasat.
Yaklaşık mânası:
“Beş küllînin ilki olan cins, aşırılığa sapmadan üç kısımdır: yakın cins, uzak cins ve orta cins.”
Buradaki “ilk”, önceki beyitte sayılan cins, fasıl, araz, nev‘ ve hâssadan birincisi olan cinstir. Beyit, cinsi nev‘e olan mesafesine göre üç mertebede ele alır.
2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
“Evvel” kelimesinin iki önceliği
Bediüzzaman, cinsin “ilk” oluşunu yalnız beyitte önce söylenmiş olmasına bağlamaz. Cins, tarifte de önce gelir; çünkü mahiyeti açıklayan tarif çoğu zaman cins ve fasıldan kurulur, bunların ilki ve daha umumi olanı cinstir. “İnsan düşünen canlıdır” tarifinde önce “canlı/hayvan” cinsi, sonra ayırıcı fasıl zikredilir.
Cinsin bir başka önceliği, mahiyetin maddesi gibi düşünülmesidir. Nasıl maddî bir terkibin zemini maddesi ise, mantıkî tarifte de ortak mahiyet zemini cinsle görünür hâle gelir. Şerhin maksadı cinsi dış dünyada bağımsız bir madde saymak değil; tarif içindeki kurucu mevkiini göstermektir.
Yakın cins
Yakın cins, tarif edilen nev‘in hemen üstündeki cinstir. “İnsan” nev‘i için “hayvan/canlı” yakın cinstir; çünkü insanı içine alan ve onunla aynı seviyede başka nev‘leri de kuşatan en yakın ortak mahiyet budur.
Yakın cins, daha yukarıdaki cins ve ayırımları kendi kavramında özetleyen bir sonuç gibidir. Fakat kendisinin altında bulunan yakın faslı kavramına katmaz; aksi hâlde nev‘in kendisine dönüşür ve cins olma vasfını kaybeder. “Hayvan” mefhumu insana mahsus ayırıcı vasfı içermez; bu sebeple başka hayvan nev‘lerine de söylenebilir.
Uzak cins
Uzak cins, nev‘e doğrudan komşu olmayan, silsilenin daha yukarısında bulunan ortak kavramdır. İnsan için “cisim” veya daha yukarıdan “cevher” bu bakımdan uzak cins örneği olabilir. Bu kavramlar insanı içine alır; fakat insanı yakından tanıtacak kadar hususî değildir.
Bediüzzaman uzak cinsi, cins ve fasıldan meydana gelmiş daha üst bir terkibin neticesi olmayan en yüksek başlangıç noktası yönüyle de ele alır. Şerhte geçen........