Kızıl Îcâz Dersleri-22 |
Tasdike Götüren Delil: Hüccet ve Hükmün İnşası
Yirmi birinci dersimizde nazarî tasavvura ulaştıran vasıtanın kavl-i şârih, yani tarif ve açıklayıcı söz olduğunu okuduk. Süllem şimdi bilgi mimarisinin ikinci kanadını tamamlıyor: Bir hükmü ispat ederek nazarî tasdike ulaştıran söz hüccet adını alır.
Tarif "Bu nedir?" sualine, hüccet ise "Bu gerçekten böyle midir?" sualine cevap verir. Tarif zihinde mefhumu belirginleştirir; hüccet, iki mefhum arasında kurulan nispetin kabul edilmesini sağlar. Böylece tasavvurdan tasdike geçiş, gelişigüzel bir kanaatle değil, tertip edilmiş delille gerçekleşir.
Süllem'in Asıl Metni: Tasdike Ulaştıran Hüccet
Süllem Metni ve Anlamı
وَمَا لِتَصْدِيقٍ بِهِ تُوُصِّلَا
بِحُجَّةٍ يُعْرَفُ عِنْدَ الْعُقَلَا
Yaklaşık mânası şöyledir: "Kendisiyle bir tasdike ulaşılan şey, akıl ve mantık ehli nezdinde hüccet diye bilinir."
Buradaki hüccet, yalnız tartışmada karşı tarafı susturan bir söz değildir. Bir hükmü meydana getiren veya onu temellendiren delil düzenidir. Kıyas, istikra ve temsil gibi istidlal yolları, şartlarına göre hüccetin çeşitleri içinde değerlendirilir.
Meselâ "Âlem değişmektedir; her değişen şey hâdistir; öyleyse âlem hâdistir" şeklindeki tertipte iki öncül bir neticeye bağlanır. Hükmü yalnız tekrar etmek tasdik doğurmaz; neticeyi taşıyan münasebetin görülmesi gerekir.
Bediüzzaman'ın Kızıl Îcâz Şerhi: Tasavvur Tasdiki Doğurmaz
Bediüzzaman, beyitteki "ما" kelimesinin vasıflanmış olduğunu ve devamındaki ifadenin özellikle tasdike bağlandığını belirtir. Çünkü tasavvur ile tasdik aynı cinsten değildir; birbirleriyle gerekli bağları bulunsa da biri doğrudan ötekini doğurmaz. Tarif tasavvura, hüccet tasdike götürür.
Bu kayıt, Süllem'in bilgi mimarisini korur. Bir kavramı çok güzel tarif etmek, o kavram hakkında kurulan her hükmü kendiliğinden doğru yapmaz. "Adalet"i tarif ettikten sonra "Bu uygulama adildir" hükmü için ayrıca delil gerekir. Aynı şekilde bir hükmü delillendirmek için kullanılan tarafların da önce anlaşılmış olması lazımdır. Tasavvur ve tasdik farklıdır; fakat çalışma içinde birbirine muhtaçtır.
Üstad لِتَصْدِيق ifadesindeki lamın "ilâ - doğru" mânasını da taşıdığını, تُوُصِّلَ fiilinde ise bir külfet ve gayret mânası bulunduğunu açıklar. Tasdik henüz ispat edilmesi gereken bir iddia iken ona ulaşmak emek ister; öncüller bulunur, şekil kurulur ve aralarındaki bağ denetlenir. Tasdik netice hâline geldiğinde ise ulaşma tamamlanmış olur.
Kızıl Îcâz, tasdike giden yolların tek biçim olmadığını da hatırlatır. Zihin bazen cüz'îden cüz'îye, bazen cüz'î işaretlerden küllî bir hükme, bazen de küllî bir kaideden cüz'î bir neticeye geçer. Bu yolların her biri aynı kuvvette değildir; kullanılan maddenin doğruluğu ve istidlalin sureti, neticenin derecesini belirler.
Bediüzzaman, önceki beyitte tasavvur için sade تُوُصِّل, burada tasdik için ise daha fazla gayret bildiren تُوُصِّلَا kullanılmasını da manidar bulur. Tarifin güçlükleri bulunmakla beraber delilde şekiller, darb ve kıyas şartları birbirine girer; bu sebeple tasdike ulaştıran hareket daha fazla tahlil ve dikkat ister.
Hüccetin Derecesi: Yakîn, Zan, Vehim ve Hayal
Üstad'ın haşiyesi, hüccetin her zaman........