Kızıl Îcâz Dersleri-16

MANTIK HAKKINDAKİ ÜÇ GÖRÜŞ: MUTLAK HÜKMÜN ZARARI

Bir önceki derste müellifin eserini yalnız Allah’ın rızası için hâlis kılma duasını okumuştuk. Şimdi Süllem, mantık ilminin öğrenilmesi hakkındaki ihtilafa geçiyor. Fakat Kızıl Îcâz’ın dikkati, “Kim ne dedi?” sorusuyla yetinmiyor; ihtilafın niçin düşmanlığa dönüşebildiğini de araştırıyor.

Bu dersin merkezinde çok mühim bir ölçü vardır: Kayıtlı bir hükmü kayıtsız söylemek, belirli kimselere ait bir hükmü herkese yaymak, hakikati eksiltir ve kardeş içtihatları birbirine düşman edebilir.

1. Süllem’in asıl metni

Fasıl: Mantıkla meşgul olmanın cevazı

وَالْخُلْفُ فِي جَوَازِ الِاشْتِغَالِ بِهِ
عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ

فَابْنُ الصَّلَاحِ وَالنَّوَوِيُّ حَرَّمَا
وَقَالَ قَوْمٌ يَنْبَغِي أَنْ يُعْلَمَا

Yaklaşık mânası:

“Mantıkla meşgul olmanın câiz olup olmadığı hususundaki ihtilaf üç görüş üzeredir. İbnü’s-Salâh ile Nevevî onu haram saymış; bir topluluk ise öğrenilmesi gerektiğini söylemiştir.”

Müellif burada önce ihtilafın haritasını çıkarır. Bir tarafta mantıkla uğraşmayı sakıncalı görenler, diğer tarafta öğrenilmesini gerekli bulanlar vardır. Üçüncü ve tercih edilen görüş ise bir sonraki beyitte, şartlarıyla birlikte gelecektir.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz şerhi

a. Kayıt yerinde ıtlak, tahsis yerinde umum

Bediüzzaman ilk beyte şu veciz ikazı koyar:

مَا أَعْظَمَ ضَرَرَ الْإِطْلَاقِ فِي مَقَامِ التَّقْيِيدِ، وَالتَّعْمِيمِ فِي مَقَامِ التَّخْصِيصِ! وَمِنْ هٰذَا تَتَعَادَى الِاجْتِهَادَاتُ الْمُتَآخِيَةُ.

Mânası:

“Kayıtlanması gereken yerde mutlak söylemenin ve tahsis edilmesi gereken yerde genellemenin zararı ne büyüktür! Kardeş olan içtihatlar, işte bundan birbirine düşman hâle gelir.”

Bu haşiye, ihtilafın merkezini değiştirir. Bazen iki görüş hakikatte birbirini bütünüyle reddetmez. Biri hazırlıksız kimseler için tehlikeyi, diğeri ehil kimseler için faydayı anlatır. Fakat şartlar söylenmeyince “asla câiz değildir” ile “herkes için gereklidir” hükümleri karşı karşıya gelir.

Demek mesele yalnız mantık ilmi değildir. Hükmün sınırını korumak, ilmî adaletin bir parçasıdır.

b. “Cevaz” neyi kaldırır?

Şerhte “cevaz” kelimesi, ihtiyarî bir zorunluluğun kaldırılması şeklinde açıklanır. Buradaki cevaz, tek başına “her durumda faydalıdır” demek değildir. Bir işin mutlaka yapılması gerektiği yahut kesinlikle terk........

© Risale Haber