Daha önce kaleme aldığımız üslub ile alakalı iki yazımızın birincisinde üslübun çeşitleri, ikincisinde ise Kur’anın üslubunda estetiği incelemiştik. Bu yazımızda da üslubu şekillendiren faktörler üzerinde durmaya çalışacağız.

Her bir şahıs konuşmasıyla aslında bize, konuşmasının Bediüzzaman hazretlerinin ifadesiyle ‘Nerede terbiye olduğu’[1] hakkında bazı ipuçları verir. Örneğin mekanik alanda eğitim görüp çalışmış bir insan ile bilimsel alanda çalışmış bir akademisyenin konuşmalarında, kendi mesleklerinin ne olduğu hakkında bazı ipuçlarını yakalamak çok zor değildir. Meseleyi daha da somutlaştıracak olursak, askeri bir hitabeti, irşadi bir hitabetten ‘ses ve nefesinden’[2] bile ayırmak mümkündür.

Zaten bir eserin veya hitabetin başarılı olma kriteri de mümkün mertebe, kendi alanının dışına çıkmaması ile kendi alanının dışına uygulayacağı boykotaj ile doğru orantılıdır. Alan dışından ihraç edilen malzemeler, orada altın değerinde olsalar da burada bozuk para hükmündedirler. Altından da olsa zira’ kadar bir burun, tek başına güzel olsa da vücut bütünlüğünde hükmü sıfırdır. Örneğin askeri hitabette emir komuta ifade tarzı yerine irşadi ifade tarzı, tesirin derecesini minimuma indirgeyecektir.

وَق۪يلَ يَٓا اَرْضُ ابْلَع۪ي مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِع۪ي وَغ۪يضَ الْمَٓاءُ وَقُضِيَ الْاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَق۪يلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ

‘(Nihayet) «Ey yer suyunu yut! Ve ey gök (suyunu) tut!» denildi. Su çekildi; iş bitirildi; (gemi de) Cûdî (dağının) üzerine yerleşti. Ve: «O zalimler topluluğunun canı cehenneme!» denildi.’ (Hud, 11/44.)

Bu ayette Allah (c.c.) zalimlerin cezalandırılma sürecinden bir sahneyi, adeta büyük bir savaşın sonunda kumandanın ordusuna verdiği talimat şeklinde aktarmaktadır. Savaş yönetiminde en ufak bir gevşeklik nasıl ki kabul edilmezse veya telafisi mümkün olmayan tahribatlara yol açması gibi, bu ayette de kullanılan üslupta bir Kumandan-ı azamın azamet, hiddet, cezalet ve metanetini müşahede etmekteyiz. Bu cezalet, ayetin genel görümünde zuhur ettiği gibi, seçilen kelimelerde de bunu müşahede etmek mümkündür. Örneğin aşamalı bir şekilde emmeyi ifade eden مص kelimesi yerine, birden yutmayı........

© Risale Haber