Bismillah

Üstadım Said Nursî hazretlerinin Mesnevî-i Nuriye'sinin Katre bahsinde yer alan tevhid istidlalleri, tek bir burhan değil, her biri farklı delil türlerine dayanan ve hepsi aynı formülle—"لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ" (Lâ ilâhe illâ Hû) noktalanan bir burhanlar silsilesidir.

Katre Risalesi'nin Birinci Babı şu ifadeyle açılır:

"Allah'tan başka hak bir İlahın bulunmadığını kalben tasdik ve lisanen ikrar ettiğime, bütün gören ve görünen eşyayı şâhid gösteriyorum." (Mesnevî-i Nuriye- Katre)

Bu dört kavram, tevhidin hem insan hem kâinat nezdinde iki ayrı katmanda nasıl gerçekleştiğini gösterir.

İnsan açısından bakıldığında, tevhidin iki boyutu vardır; kalp ve lisan. Kalp, içten onaylar, iman eder; lisan ise bu imanı dıştan söyler, ikrar eder.

Kâinat açısından bakıldığında ise, tevhidin yine iki boyutu vardır: muhteva ve üslub. Kâinatın varlığı ve anlamı (muhteva), Allah'ın birliğine delalet eder; kâinatın sergilediği düzen, intizam ve sanat (üslub) ise bu delili dışa vurur.

Böylece tevhid, insanın kalbiyle tasdik etmesi ve lisanıyla ikrar etmesiyle içten dışa doğru gerçekleşir. Aynı zamanda kâinatın muhtevasıyla ve üslubuyla bu hakikati şahitlik etmesiyle de dıştan içe doğru bir delil silsilesi oluşur.

Bu dörtlü, Katre Risalesi boyunca işlenen "hilkat- kalb- lisan" üçlüsünün bir yansımasıdır ve doğrudan tevhide işaret eder. İnsan hem gören hem de gösteren olarak, kâinatın bir yazı olduğunu ve bu yazının bir Yazar'ı olduğunu ilan eder. Bu ilanın formülü ise şudur:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

Mehazlarda ilerledikçe bu formül, "Allah" lafzından "Hû" zamirine doğru bir yol izler. Çünkü isimler, Zât'a açılan kapılardır; asıl ise o kapıların ardındaki Zât'tır.

Mehazların, bürhana misalleri;

"Mesela bir zîhayat vücuda geldiğinde “Bâri” isminin cilvesine, teşekkülünde “Musavvir” sıfatının cilvesine, gıdalandığı zaman “Rezzak” isminin cilvesine, hastalıktan şifa bulduğunda “Şâfî” isminin tecellisine ve hâkeza, te’sirde mütesanid, âsârda mütehalif, çok sıfat ve isimlere mazhardır.” (Mesnevî-i Nuriye-Katre)

Bu pasajda dikkatimizi çeken ilk nokta, ardı ardına sıralanan dört ifadeden üçünün isim, birinin ise sıfat olarak zikredilmesidir. Bu durum, kelâmî bir farklılıktan değil, belâgatın inceliklerinden biri olan üslup çeşitliliğinden kaynaklanmaktadır. Zira Üstadım Hazretleri, başka bir yerde Musavvir'i doğrudan isimler arasında saymaktadır. Öyleyse buradaki tercih, ifadelerin tekdüze bir tekrara düşmesini önlemeye yönelik kasdî bir üslup tercihidir. Netice itibarıyla pasaj, bu ikiliği kendi içinde dengelemekte; isim ile sıfat arasında herhangi bir çelişki değil, sadece ifade zenginliği söz konusu olmaktadır.

"Bu sıfatların ve isimlerin hedefleri bir olduğundan, elbette müsemmaları da bir olur." (Mesnevî-i Nuriye- Katre)

Tek bir canlının hayatı boyunca varoluşunda, şekillenmesinde, beslenmesinde, hastalıktan şifa bulmasında farklı isim ve sıfatlara mazhar olması, failin çokluğuna değil, aynı failin farklı tecellilerine delalet eder. İsimler çok, ama onların hedefi ve kaynağı birdir.

Mesela;

Vücuda gelme Bâri ismini, Yaratma fiilini,

Teşekkül etme Musavvir sıfatını, Şekillendirmeyi,

Gıdalanma Rezzak ismini, Rızık vermeyi,

Şifa bulma Şâfî ismini, İyileştirmeyi,

Katreden okuyabiliriz.

Tevhid formülü olan "لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ" (Lâ ilâhe illâ Hû), Arapça nahiv kuralları açısından incelendiğinde, belagat ve mantıkî istidlal ortaya çıkar. Bu formül, sadece bir zikir değil, aynı zamanda aklî bir delildir.

Arapça'da "Lâ" nefy harfi, genel ve kapsayıcı bir olumsuzlama getirir. "İlâh" kelimesi ise nekra olarak gelmiştir.

Bu iki unsurun birleşimi, Arapça'da "nefy-i cins" denilen bir yapı oluşturur. Bu yapının anlamı şudur;

"İlâhlık kavramına girebilecek her türlü varlık, bütünüyle reddedilir."

Yani formül, bütün kapıları kapatır.

Böylece cümle, bütün ilâhlık iddialarını ister put olsun ister güneş ister nefs ister para ister makam topluca hiç sayar.

Sonra "istisna" (إلا) harfi gelir ve bu genel olumsuzlamadan sadece bir tek varlığı ortaya çıkarır.

"إِلَّا هُوَ" (İllâ Hû); "Yalnızca O (Hû) müstesnâdır."

Yani bütün ilâhlar reddedildikten sonra, geriye sadece "Hû" kalır. Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta var.

Cümlenin "Allah" ile açılıp "Hû" ile kapanması derin bir belâğat taşır.

"Allah" bir isimdir Lafz-ı Celâl ismi bir tesmiyedir, bir lafızdır.

"Hû" ise hiçbir ismi taşımayan, doğrudan Zât'a işaret eden saf zamirdir, bir tür ismü'l-gayb.

Mesela, (Bâri/Musavvir/Rezzak/Şâfî) → tek isim (Allah) → isimsiz öz işaret (Hû).

Burda yönümüzü iki kavrama çevirecez.

Üslub" ve Muhteva

Bu noktada, mehazlarda kullanacağımız iki temel kavram dır.

Muhteva, bir metnin anlatmak istediği asıl manayı, yani onun özünü ve hakikatini ifade eder. Başka bir deyişle muhteva, "Ne anlatılıyor?" sorusunun cevabıdır. Burada anlatılmak istenen ise tevhid hakikatidir: Allah birdir, O'ndan başka ilah yoktur.

Üslub ise bu mananın anlatıldığı kelime yapısını, cümlenin dizilişini ve ifade tarzını gösterir. Yani "Nasıl anlatılıyor?" sorusunun cevabıdır. Kelimelerin seçimi, sıralanışı ve cümle kuruluşu, üslubun temel unsurlarıdır.

Bu ikili ilişki, Üstad'ın Muhâkemât eserinde de ifade edilir:

"İşte âyetin muhtevası böyle bir üslûbu çağrıştırmaktadır."

Evet Üslub, muhtevayı taklit eder.

Normalde bir yazar, bir konuyu anlatırken içerik ile biçim arasında doğrudan bir bağ kurmak zorunda değildir. Mesela "Bugün hava çok güzel" cümlesinde, kelimelerin dizilişi ile havanın güzel olması arasında hiçbir benzerlik yoktur. Ama Katre'de Üstadımın, üslubu, cümlenin kelime dizilimi, anlattığı hakikatin bizzat kendisiyle aynı yapıyı gösterir.

Mehazda muhteva ve Üsluba bakalım;

Bir zîhayat... Bâri isminin cilvesine, Musavvir sıfatının cilvesine, Rezzak isminin cilvesine, Şâfî isminin tecellisine mazhardır.

Bu mehazdaki üslub; dört farklı isim ve sıfat ile sıralanır. Bu, çokluk üslubudur. Okuyucunun gözüne ve kulağında bir isim kalabalığı oluşur.

Çokluk neyi anlatır Muhtevası nedir?

Bu çokluk, âlemdeki fiillerin, sanatların, nimetlerin çokluğunu temsil eder. Yaratma, şekillendirme, rızık verme, şifa verme... Hepsi birbirinden farklı fiillerdir.

Sonra bu çokluk, tek bir isimde toplanır:

"Bu sıfatların ve isimlerin hedefleri bir olduğundan, elbette müsemmâları da bir olur." (Mesnevî-i Nuriye-Katre)

Buradaki mehazda Üslub ise;

Dört ism-i İlahi Allah lafız-ı Celalinde birleşir. Cümledeki yoğunluk yerini tek bir isme bırakır.

Peki bu TEKLİK neyi anlatır, muhtevası nedir?

Bütün o çok çeşitli fiillerin, nimetlerin, sanatların arkasında tek bir fail olduğunu anlatır. Yani "Çokluk, Birliğe çıkar." Üslub, bunu birebir gösterir: Dört kelime, bir kelimeye dönüşür.

لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ (Lâ ilâhe illâ Hû)

İşte bu noktada karşımıza "Hû" zamiri çıkar. Bu zamir, doğrudan Zât'a işaret eder. Varlığı kesin olan bir Hakikat'e işaret edilmektedir.

“Hû” zamiri neyi anlatır (Muhteva)?

Bu da bize, o Zât'ın hiçbir isimle sınırlanamayacağını, hiçbir lafzın O'nu tam olarak kuşatamayacağını anlatır. Artık doğrudan Zât'ın kendisine işaret edilir.

Üslub, muhtevayı taklit eder. Yani cümlenin fiziksel yapısı olan kelime sayısı ve dizilimi, anlattığı fikrin fiziksel yapısını (kesretten vahdete) gösterir. Bu, kelimelerle yapılmış bir proje gibidir; tıpkı bir mimarın binanın planını çizerken, o binanın taşıyıcı sistemini plana yansıtması gibi.

Mesela; bir ressam, "Ben bir ressamım" dese... Söylediği bilgi olarak kalır.

Lakin o ressam, bir tablo getirse ve........

© Risale Haber