Sadık Çelik yazdı: CHP'nin 103 yıllık sırrı

Bu yazı, Cumhuriyet'i namusuyla, erdemiyle, canı pahasına kuran kadrolara; başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, onun düşüncesini, ahlakını ve Cumhuriyet'in kurucu ruhunu bugün de yaşatanlara ithaf edilmiştir.

103 yıl önce, savaşların yıkıma uğrattığı, toprakları işgal edilmiş, yoksulluk ve yokluk içindeki bir ülkede Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde tarihin akışını değiştiren büyük bir dönüşüm gerçekleşti. Kurtuluş Savaşı'yla kazanılan bağımsızlık, Cumhuriyet'in ilanıyla yeni bir devlet ve toplum düzenine kavuştu. Yüzyılların saltanat geleneği geride bırakılırken egemenliğin kaynağı değişiyor, millet devletin asli sahibi olarak tarih sahnesindeki yerini alıyordu. Cumhuriyet, aklın, bilimin, hukukun ve yurttaşlık bilincinin şekillendireceği çağdaş bir Türkiye idealinin ifadesiydi.

Cumhuriyet Halk Partisi, bu tarihsel dönüşümün siyasal iradesinden doğdu. Kuruluşuyla Cumhuriyet'in inşası iç içe geçmişti. Atatürk'ün altı okunda ifadesini bulan ilkeler, yeni Türkiye'nin hangi değerler üzerinde yükseleceğini ortaya koyuyordu. CHP'nin tarihsel kimliği ve sorumluluğu da bu kurucu mirastan kaynaklanıyordu.

CUMHURİYET'İ KURAN İRADE, İKTİDARIN SIRRINI NEDEN ÇÖZEMEDİ?

Ne var ki Cumhuriyet'i kuran iradenin çok partili demokratik hayatta kalıcı bir iktidar gücüne dönüşmesi, sanıldığı kadar kolay olmadı. CHP'nin tarihsel açmazı da burada başladı.Partinin tarihi, büyük mücadelelerin yanında, iç çekişmelerin, ihanetlerin, ahde vefasızlığın ve sabırsızlıkla tüketilen siyasi fırsatların da tarihidir. Üstelik Türkiye'de işçiler, köylüler, dar gelirliler, yoksulluk ve hayat pahalılığı altında ezilen milyonlar, sosyal demokrat siyasetin doğal toplumsal tabanını oluşturabilecek büyüklüktedir.Un var, yağ var, şeker varama helvayı yapacak usta yok… Peki, emeğiyle geçinen, geçim sıkıntısıyla boğuşan bu milyonlar neden kendilerini savunduğunu söyleyen sosyal demokratlara güvenip oy vermiyor? CHP'nin yıllardır çözemediği asıl mesele budur.

Çok partili hayata geçildikten sonra İnönü’nün devlet adamlığı, Ecevit'in halkla kurduğu güçlü bağ, 1977'de ulaşılan yüzde 41'lik tarihsel oy oranı bile CHP’nin uzun soluklu ve tek başına bir iktidar yaratmasına yetmedi.Parti, kendi liderleriyle vedalaşmayı da başaramadı. İsmet İnönü, 1972'deki kurultay hesaplaşmasının ardından genel başkanlığı bırakmakla kalmamış, kurucusu olduğu CHP'den de kırgınlıkla ayrılmıştı.Bir dönem adı dağlara taşlara yazılan Ecevit de 12 Eylül sonrasında CHP geleneğiyle yollarını ayırdı; yıllarca ağır siyasi hesaplaşmaların hedefi oldu… Erdal İnönü'nün ardından Deniz Baykal dönemi geldi; o da kaset skandalıyla sona erdi. Şimdi Kılıçdaroğlu, bu acı tarihi tersine çevirme, geçmişin vefasızlıklarını ve yıkıcı iç hesaplaşmalarını tekrarlamama, tarihin acı sayfalarını tekerrür ettirmeme sınavıyla karşı karşıya.

Cumhuriyet'i kuran, çok partili hayatın, demokrasinin yolunu açan CHP’nin, demokratik rekabet içerisinde toplumsal çoğunluğu kendi etrafında toplayabilecek siyasal formülü bulmakta zorlanması, 1950'den beri tek başına iktidar olamaması, cevap bekleyen tarihsel ve çok kritik bir sorudur.

1989’da SHP’nin yerel seçim başarısı, 12 Eylül darbesinin yarattığı siyasi düzene karşı halkın birikmiş tepkisinin de sonucuydu. İstanbul'da Nurettin Sözen, Bedrettin Dalan yönetimine yöneltilen “Dalan, yalan, talan!” eleştirilerinin damga vurduğu atmosferde seçimi kazandı. Erdal İnönü'nün Özal'ın hayat pahalılığını hedef alan, halkın “limon gibi sıkılmasına” karşı yürüttüğü kampanya da bu tepkiyi büyütmüştü… Ancak bu güçlü teveccüh, basiretsiz ve yetersiz yerel yönetim kadrolarının elinde heba edildi. İSKİ yolsuzluğu da güven kaybını derinleştirdi; yerel başarı merkezi iktidara taşınamadı.Tarih, 31 Mart 2024'te CHP'ye benzer bir fırsat sundu.Bu kez halk, 1994’ten beri yaklaşık otuz yıldır büyükşehirlerde sosyal demokrat siyasete kapanan kapıları yeniden açtı. Bu başarı, uzun yılların siyasi düzenine yöneltilmiş güçlü bir itirazın ve değişim talebinin sonucuydu.Ne var ki bu fırsat da belediyelere yönelik peş peşe operasyonların, tutuklamaların ve ağır yolsuzluk iddialarının gölgesinde kaldı.Halkın güveniyle kazanılan belediyeler, kişisel nüfuz ve menfaat ilişkilerinin alanına dönüşmemeli, buna fırsat verilmemeliydi. CHP, 1989'dan sonra olduğu gibi 2024'te de yerel yönetimlerde yakaladığı büyük fırsatı merkezi iktidara doğru bir sıçrama tahtası olarak değerlendiremedi. Üstelik bugünkü kırılma çok daha büyüktür ve yarattığı siyasi hasar, 1989 sonrasındakinden çok daha ağır olacaktır. Bunun seçmen güveninde ne kadar derin bir yara açtığını, sosyal demokrat siyasetin önünü kaç yıl kapatabileceğini henüz kestiremiyoruz… Özel'in genel merkezden ayrılmasıyla başlayan süreçte Yeni Parti'ye ilişkin yüzde 40’lara 45’lere yaklaşan oy beklentileri yaratılmıştı. Ancak sonraki araştırmalar bu fazla iyimser tabloyu doğrulamadı. Ekim anketlerinde yüzde 20'lerin altına gerileyen sonuçlar görülüyor…

Üstelik CHP’nin tarihsel meşruiyeti, fikri birikimi ve eleştiri gücü tartışılmazdı. Ancak siyaset, haklılığın kendiliğinden çoğunluğa dönüştüğü bir alan değildi. İktidarın yolu, savunulan doğruların toplumun geniş kesimlerinde karşılık bulmasından, farklı beklentilerin ortak bir gelecek düşüncesinde buluşturulmasından geçiyordu.

Türkiye'de sağ siyaset, bütün çelişkilerine rağmen bu gerçeği daha iyi kavradı. Demokrat Parti'den Adalet Partisi'ne, Anavatan Partisi'nden AKP'ye uzanan çizgide, toplumun farklı kesimleriyle ilişki kurabilen, seçmen aidiyetini ve örgütsel bütünlüğü koruyabilen yapılar iktidar üretmeyi başardı. Sol ise çoğu zaman kendi doğrularını anlatmakla, o doğrular etrafında geniş bir toplumsal mutabakat oluşturmak arasındaki mesafeyi kapatamadı.

Bugün Erdoğan'ın siyasi gücünü de bu tarihsel gerçeklik içerisinde değerlendirmek gerekiyor.94'te İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığıyla başlayan, 2002'den itibaren ülke yönetimine taşınan Erdoğan'ın siyasi hakimiyeti hala devam ediyor ama oy kayıplarıyla birlikte.Erdoğan, kendisini dünya siyasetinin belirleyici liderlerinden biri olarak konumlandırıyor; içeride ve dışarıda güçlü, yön veren, gerektiğinde herkese meydan okuyan bir siyasal otorite görüntüsü sergiliyor. Oysa bu güçlü liderlik görüntüsünün arkasında giderek daralan bir seçmen desteği bulunuyor.AKP’nin 2011'de yüzde 49,8 olan genel seçim oyu 2023'te yüzde 35,6'ya geriledi.2023'te Meclis çoğunluğunu tek başına sağlayamadı; MHP'nin desteğiyle bu çoğunluğa ulaştı. Üstelik MHP de 2015 Haziran seçimlerindeki yüzde 16'lık oyundan 2023'te yüzde 10’a gerilemişti. Buna rağmen Bahçeli, partisindeki otoritesini ve iktidar üzerindeki siyasi ağırlığını korumaya devam etti.

Sonuç olarak ortaya dikkat çekici bir tablo çıkıyor. Seçmen desteği aşınan iki siyasi yapı, örgütsel bütünlüklerini ve ittifaklarını koruyarak ülke yönetiminde belirleyici olmayı sürdürüyor…

Türk siyasetinde liderlik ve örgütsel bağlılık arasındaki ilişki bu açıdan düşündürücüdür. Bahçeli, uzun yıllardır MHP'nin tartışmasız siyasi merkezinde bulunuyor. Partisinin oyları gerilese de örgüt üzerindeki otoritesini koruyor; zaman zaman yaptığı uzlaşma ve toplumsal barış vurgularıyla ülke siyasetinde belirleyici bir konum üstleniyor. AKP'de ise zaten kuruluşundan bu yana Erdoğan'ın liderliği etrafında şekillenen güçlü bir merkezi yapı hakim. Bu örneklerin hepsinde liderlik, siyasi hareketin bütünlüğünü ve devamlılığını sağlayan temel unsurlardan biri haline gelmiştir.

Sağ siyasette merkezden mahalle örgütlerine kadar uzanan disiplinli yapı, kararların uygulanmasını ve siyasi bütünlüğün korunmasını kolaylaştırıyor. Ancak lider etrafında oluşan bu güçlü bağlılık, parti içi yenilenmeyi ve farklı seslerin yükselmesini de sınırlıyor. Sol siyasette ise liderlik tartışmalarının ve yerel güç mücadelelerinin sürekli gündemde kalması, kurumsal sürekliliği zedeliyor.

Mevcut iktidarın yıpranması dane yazık ki karşısındaki muhalefetin kendiliğinden iktidara geleceği anlamına gelmiyor…

Eski bir hikayede, yıllarca ülkesini yöneterek büyük servetler biriktirmiş kral, kendisini değiştirmek isteyen halka seslenir: Ben küplerimi doldurdum, artık size hizmet edebilirim. Yerime yenisini getirirseniz önce kendi boş küplerini doldurmak isteyecektir…

Bu hikaye, iktidarın kendisini vazgeçilmez gösterme çabasını ve toplumun değişim karşısındaki tereddüdünü çarpıcı biçimde anlatır. İnsanlar mevcut yönetimin yanlışlarını görseler bile yerine gelecek olanın daha iyi olacağından emin olamayabilirler. Bildikleri sıkıntıyı, bilmedikleri belirsizliğe tercih edebilirler. Türkiye'nin sessiz çoğunluğunun siyasi tercihlerinde de güven, istikrar ve alışkanlıkların önemli bir yeri vardır.

Muhalefetin yıllardır aşamadığı eşik de budur.

Seçmeni iktidarın yanlışlarına ikna etmek yeterli değildir. Ülkeyi daha iyi yönetebileceğine, toplumsal huzuru koruyabileceğine ve herkes için güvenilir bir gelecek kurabileceğine de inandırmak gerekir.

CHP'nin çok partili siyasi hayat boyunca çözemediği temel mesele, tarihsel haklılığını geniş ve kalıcı bir toplumsal çoğunluğa dönüştürememesiydi.

Öte yandan iktidarın bu dayanıklılığı, Türkiye'nin yönetim sorunlarını ortadan kaldırmıyor. Aksine, uzun yıllara yayılan siyasi hakimiyetin devlet kurumları üzerinde yarattığı aşınmayı daha görünür kılıyor.

Bir cıvatayı durmadan sıkarsanız ne olur? Bir noktadan sonra dişleri aşınır, yalama olur; artık tutmaz. Devlet düzeni de böyledir. Gücü sürekli aynı merkezde toplar, bütün kurumları tek bir iradeye bağlar, denetimi ortadan kaldırır, liyakatin yerine sadakati koyarsanız sonunda sistemin işleyişini sağlayan mekanizmaları da aşındırırsınız. Kurumlar yerli yerinde durur ama görevlerini yapamaz hale gelir. Türkiye'de bugün yaşanan, devletin kurumsal yapısındaki bu ağır aşınmadır.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'yle devletin bütün ağırlığı Saray'da toplandı. Meclis'in hükümeti denetleme gücü budandı. Milletvekilleri yasama faaliyetlerinde giderek etkisizleşirken bakanlar, kendi iradeleriyle ülke yöneten siyasi aktörler olmaktan uzaklaştı. Devletin köklü kurumları, Cumhurbaşkanlığı çevresinde şekillenen dar bir karar mekanizmasının uzantısına dönüştü. Halbuki bunca büyük, karmaşık ve ağır sorunlarla karşı karşıya bulunan bir ülke, bir kişinin imzasına, birkaç yakın kurmayın değerlendirmesine teslim edilebilecek bir ülke midir? Yüzyılların devlet birikimini, kurumsal aklı, hafızası ve ortak sorumluluğu böylesine dar bir yönetim anlayışına sığdırmaya çalışmanın bedelini bugün hep birlikte ödüyoruz.

Yasama, yürütme ve yargı neden birbirinden ayrılmıştır? Devlet gücünün bir elde toplanmasını önlemek, keyfîliğin önüne geçmek, yurttaşı hukukun güvencesi altında yaşatmak için. Hele yargı! Bir ülkede mahkeme kararlarının siyasi iktidarın beklentilerine veya ekonomik güç odaklarının nüfuzuna göre şekillendiğine ilişkin düşünce, kuşku sınırını aşıp toplumun geniş kesimlerinde yerleşik bir kanaate dönüşmüşse, hukuk devletinin temelleri ciddi biçimde sarsılmış demektir. Siyasi gücün yargı kararlarını belirleyebileceğine duyulan inanç, devletin meşruiyetini içten içe kemiren ağır bir kurumsal çürümenin göstergesidir. Bugün Türkiye'nin yaşadığı ekonomik ve toplumsal güven bunalımını, devletin kurumsal yapısında meydana gelen bu aşınmadan ayrı düşünemeyiz.

Yıllardır süren hayat pahalılığı, gelir dağılımındaki bozulma ve geleceğe ilişkin belirsizlik, geniş toplum kesimlerinin çalışarak hayatını kurabileceğine dair inancını zayıflatıyor. Üretim ve emeğin karşılığını almak giderek zorlaşırken kısa yoldan para kazanma arayışı yaygınlaşıyor. Borsadaki manipülasyon iddiaları, fon skandalları, yasa dışı bahis ağları ve kolay kazanç vaatleri, bu toplumsal kırılmanın farklı yüzleri olarak karşımıza çıkıyor.

Manavından berberine, öğrencisinden emeklisine kadar insanların bir lirasını iki lira yapma telaşına sürüklendiği bir düzende, ekonomik sorun çoktan toplumsal bir meseleye dönüşmüştür. Emek değer kaybettikçe umut da aşınıyor. Finansal skandalların ardından gündeme gelen denetim eksiklikleri ise devletin ilgili kurumlarının görevlerini ne ölçüde yerine getirebildiği sorusunu büyütüyor. Şüpheli para hareketlerinin, olağan dışı işlemlerin ve sistematik usulsüzlüklerin zamanında tespit edilebilmesi, etkin bir kamu yönetiminin temel sorumlulukları arasındadır.

Denetimin, skandallardan sonra hatırlandığı, adaletin tarafsızlığının sorgulandığı, insanların emekleriyle gelecek kurabileceklerine inanmadığı bir ülkede esas kayıp, devlet ile toplum arasındaki güven duygusudur.

Böylesine ağır bir belirsizlik ortamında toplumun liderlik ve istikrar arayışı daha da önem kazanıyor. Ülkenin bugün içinde bulunduğu ekonomik, hukuki ve toplumsal koşullar, farklı kesimleri buluşturabilecek, çatışma yerine uzlaşmayı önceleyen, topluma güven verebilen bir siyasi liderliğe her zamankinden fazla ihtiyaç olduğunu........

© OdaTV