Σε μια σειρά πολιτικών τραγουδιών, από τον μεσοπόλεμο ως τη δικτατορία, το πρόσωπο που μιλά —ή για το οποίο μιλάμε— δεν είναι ο αγωνιστής. Είναι η μάνα του.

Η επιλογή δεν είναι συναισθηματική· είναι λειτουργική. Ο θρήνος μιας μάνας περνούσε εκεί όπου το πολιτικό σύνθημα δεν περνούσε. Η λογοκρισία σταματούσε τις λέξεις «αντάρτης» ή «εξόριστος», όχι όμως το παράπονο μιας μητέρας για το παιδί της. Έτσι η μάνα έγινε όχημα: μέσα από το δικό της πένθος ειπώθηκε ό,τι αλλιώς θα κοβόταν.

Στον «Επιτάφιο» το μοιρολόι πατά σε μια πραγματική φωτογραφία του 1936. Στο «Χαϊδάρι» ο γιος είναι ένας δεκαεπτάχρονος μελλοθάνατος. Στο «Κάποια μάνα αναστενάζει» ο πόλεμος δεν κατονομάζεται ποτέ — κι όμως ο κόσμος τον αναγνώρισε. Στα τραγούδια της εξορίας η μάνα περιμένει έναν κατάδικο που «δεν συνεμορφώθη».

Πίσω από κάθε τέτοιο τραγούδι υπάρχει ένα κράτος που τιμωρεί και μια οικογένεια που πληρώνει το τίμημα. Η μάνα είναι το σημείο όπου η κρατική βία γίνεται μετρήσιμη: όχι σε αριθμούς, αλλά σε απουσίες.

Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης / Ποίηση: Γιάννης Ρίτσος.

Ποίημα: 1936. Πρώτες ηχογραφήσεις: 1960 (Θεοδωράκης–Μπιθικώτσης· και η εκδοχή Χατζιδάκι με τη Νάνα Μούσχουρη).

Ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε τον «Επιτάφιο» το 1936, μετά από μια φωτογραφία στον «Ριζοσπάστη»: μια μάνα σκυμμένη πάνω στον νεκρό γιο της, σκοτωμένο στην αιματηρή απεργία των καπνεργατών της Θεσσαλονίκης. Ολόκληρο το έργο είναι το μοιρολόι αυτής της μάνας, ένα μοιρολόι που έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα. Δεν θρηνεί έναν «ήρωα»· θρηνεί ένα παιδί, και μέσα από αυτό το πένθος κατονομάζεται η κρατική βία.

Μουσική/Στίχοι: Μάρκος Βαμβακάρης.

Σύνθεση: 1943. μελωδία χαμένη, αναπλάστηκε από τον Στέλιο Βαμβακάρη........

© news247