Hamas Kendini Nasıl Anlatıyor? |
Çağdaş Arap siyasetinde çok az hareket, İslami Direniş Hareketi (Hamas) kadar yoğun tartışmalara, keskin kutuplaşmalara ve birbirine rakip anlatılara konu olmuştur. Destekçileri onu ulusal kurtuluşun ve meşru direnişin temsilcisi olarak görürken, muhalifleri ideolojik bir hareket olarak tanımlamış; Batı literatürünün önemli bir bölümü ise onu çoğu zaman yalnızca güvenlik ve terör ekseninde ele alarak, neredeyse bütünüyle askerî faaliyetlerine indirgemiştir. Böylece Hamas üzerine oluşan hâkim söylem, hareketin kendi sesinden ziyade başkalarının onu nasıl tasvir ettiğine dayanmıştır.
Tam da bu noktada, Filistinli düşünür ve siyaset bilimci Azzam Temimi'nin Hamas: Yazılmamış Bölümler adlı eseri özel bir önem kazanmaktadır. Eser ilk olarak Londra'da Hurst Publishers tarafından İngilizce yayımlanmış, daha sonra Arapçaya kazandırılmıştır. Kitabın temel iddiası, Hamas'ı dışarıdan tanımlamak değil; hareketin kendi tarihini, kendi belgeleri, kendi liderlerinin tanıklıkları ve kendi siyasal tecrübesi üzerinden yeniden okumaktır.
Bu bakımdan kitap, yalnızca Hamas'ın kronolojik tarihini anlatan bir çalışma değildir. Aynı zamanda modern Filistin tarihinin en etkili aktörlerinden birinin nasıl doğduğunu, hangi toplumsal şartlarda geliştiğini, hangi fikrî temeller üzerine inşa edildiğini ve zaman içinde nasıl dönüşümler geçirdiğini anlamaya çalışan analitik bir incelemedir. Okuyucu, bu sayfalarda yalnızca olayların sıralanışını değil, olayların arkasındaki zihniyeti ve hareketin kendi kendisini nasıl anlamlandırdığını da keşfeder.
İşte kitabın asıl değeri de burada ortaya çıkmaktadır. Temimi okuyucudan Hamas'ı benimsemesini istemez; ondan önce Hamas'ı anlamasını ister. Çünkü sağlıklı bir hüküm, ancak doğru bir kavrayış üzerine kurulabilir.
Hâkim Anlatıya Karşı Alternatif Bir Tarih Okuması
Azzam Temimi kitabının daha giriş sayfalarında, amacının yalnızca Hamas'ın tarihini yazmak olmadığını açıkça ifade eder. Asıl hedefi, uzun yıllar boyunca özellikle İngilizce literatürde hâkim olan tek yönlü Hamas anlatısını sorgulamak ve eksik bıraktığı boyutları görünür kılmaktır.
Müellife göre Hamas üzerine kaleme alınan İngilizce eserlerin önemli bir kısmı, İsrail merkezli güvenlik perspektifinden hareket etmiş; hareketi anlamaya çalışmaktan çok onu sınıflandırmaya yönelmiştir. Bu nedenle Temimi, okuyucuya "Hamas'ın kendi kaynaklarına, liderlerinin açıklamalarına ve hareketin kuruluşundan itibaren oluşan birincil belgelere dayanan doğru ve belgeli bir anlatı sunmayı" hedeflediğini özellikle vurgular.
Bu yaklaşım, kitabın metodolojisini de belirlemektedir. Temimi, Hamas'ı yalnızca askerî operasyonlarıyla tanımlayan güvenlik merkezli okumaların yetersiz olduğunu savunur. Ona göre bir hareketi anlamak, sadece silahlı eylemlerini incelemekle değil; onu doğuran toplumsal zemini, fikrî referansları ve tarihsel gelişim sürecini birlikte değerlendirmekle mümkündür.
Bu sebeple eser, Hamas'ın hikâyesine silahla değil, toplumla başlar; çatışmayla değil, eğitimle; örgütlenmeyle değil, insanın inşasıyla. Yazarın dikkat çektiği en önemli hususlardan biri de budur: Hamas, yalnızca bir direniş örgütü olarak değil, uzun yıllar boyunca eğitim, sosyal yardım, dinî tebliğ ve toplumsal dayanışma alanlarında faaliyet gösteren geniş bir toplumsal zeminin içinden doğmuştur.
Temimi'nin kitabı bu yönüyle klasik bir siyasî tarih çalışmasının sınırlarını aşmaktadır. O, Hamas'ı yalnızca İsrail-Filistin çatışmasının bir aktörü olarak değil, modern Arap ve İslam dünyasının siyasal, toplumsal ve fikrî dönüşümleri........