Cazın ritminde bir darbe |
Lumumba’nın öldürülmesi, Kongo’nun yarım kalan bağımsızlığı ve Soğuk Savaş’ın müzik diplomasisi
28 Ekim 1960’ta Louis Armstrong Léopoldville havaalanına indi. Onu karşılayanlar bir tahtırevan hazırlamıştı. Armstrong’u oturtup kalabalığın içinden omuzlarda taşıdılar. O günden kalan fotoğraflarda gülüyor, trompetini havaya kaldırıyor. Aynı günlerde, şehrin başka bir köşesinde, ülkenin ilk başbakanı Patrice Lumumba evinde kuşatma altındaydı. Kapısında hem Birleşmiş Milletler askerleri hem de Kongo ordusu bekliyordu. Kongo dört aylık bir devletti. Lumumba’nın ise yaşayacak üç ayı kalmıştı.
Belçikalı yönetmen Johan Grimonprez’in Soundtrack to a Coup d’État’sı bu iki sahnenin aynı haftaya sığmasıyla ilgileniyor. 2024 yapımı film yaklaşık iki buçuk saat sürüyor ve içine çok şey alıyor: Lumumba’nın kısa başbakanlığı, Amerikan hükümetinin Afrika’ya gönderdiği caz müzisyenleri, BM Genel Kurulu’ndaki kavgalar, Katanga’nın madenleri, Harlem’deki öfke. Bunlar ilk bakışta ayrı filmlerin konusu gibi duruyor. Grimonprez hepsini bir caz grubunun çalışma biçimiyle birleştiriyor. Her biri kendi partisyonunu çalıyor ama bir noktada aynı ezgide buluşuyorlar.
Kongo, 30 Haziran 1960’ta Belçika’dan ayrıldı. Ülke önce Kral II. Léopold’ün şahsi mülkü olarak yönetilmişti. Kauçuk kotasını dolduramayan köylülerin ellerinin kesildiği yıllar da o döneme aittir. 1908’den sonra Belçika devleti yönetimi devraldı. Değişen şey yöntemdi, düzen aynı kaldı. Bağımsızlık geldiğinde ülkede üniversite mezunu Kongolu sayısı bir avucu geçmiyordu. Bakır, elmas, kobalt ve uranyum ise hâlâ Belçikalı şirketlerin elindeydi. Hiroşima’ya atılan bombanın uranyumu da Katanga’daki Shinkolobwe madeninden çıkmıştı.
Bağımsızlık töreninde Kral Baudouin, Léopold’ün “dehasından” söz eden bir konuşma yaptı. Lumumba’nın konuşma sırası yoktu. Yine de kürsüye çıktı ve seksen yılın hesabını sordu: kırbaçları, sabahtan akşama süren angaryayı. Salondaki Belçikalılar donup kaldı. Kongolular alkışladı. O konuşma Lumumba’yı bir gecede Afrika’nın en çok konuşulan politikacılarından biri yaptı. Brüksel’de ise onu affetmeyecek bir çevre yarattı.
Yeni devletin sakin bir günü olmadı. Bir hafta dolmadan ordu, Belçikalı subaylara karşı ayaklandı. Belçika vatandaşlarını korumak gerekçesiyle asker çıkardı. 11 Temmuz’da Moïse Tshombe, Belçika’nın desteğiyle Katanga’nın bağımsızlığını ilan etti. Ülkenin en zengin eyaleti, madenleriyle birlikte, ilk iki haftada elden çıkmıştı.
Lumumba önce BM’ye başvurdu. Gelen barış gücü Katanga’ya girmeye yanaşmayınca Sovyetlerden uçak ve kamyon istedi. Washington için bu adım bir karar anıydı. Eisenhower yönetimi Lumumba’yı Afrika’da Moskova’ya açılan bir kapı olarak görüyordu. CIA’nın Léopoldville istasyon şefi Larry Devlin’e onu ortadan kaldırma talimatı gitti. Ajansın kimya uzmanı Sidney Gottlieb zehirle Kongo’ya gönderildi. Bu ayrıntılar ancak 1975’te, ABD Senatosu’ndaki Church Komitesi’nin raporuyla gün yüzüne çıktı.
Plan uygulanmadı, gerek de kalmadı. 5 Eylül’de Cumhurbaşkanı Joseph Kasa-Vubu Lumumba’yı görevden aldığını açıkladı. Lumumba da Kasa-Vubu’yu görevden aldığını açıkladı. Dokuz gün sonra ordunun genelkurmay başkanı, otuz yaşındaki albay Joseph-Désiré Mobutu, iki adamı da “etkisizleştirdiğini” duyurdu. Filmin adındaki darbe budur. Mobutu, kesintilerle de olsa, otuz yılı aşkın bir süre ülkeyi yönetecekti.
Lumumba aralıkta, destekçilerinin bulunduğu Stanleyville’e kaçmaya çalışırken yakalandı. 17 Ocak 1961’de iki yol arkadaşı Maurice Mpolo ve Joseph Okito ile birlikte Katanga’ya gönderildi. Aynı gece üçü de bir ağacın önünde kurşuna........