Gökhan Bacık yazdı – Başkanlık monarşisi (presidential monarchy) meselesi: Teorik bir izah |
Siyaset biliminde zor olan konulardan biri, melez idari biçimlerini sınıflandırmaktır. Bunlardan biri de “başkanlık monarşisi” (presidential monarchy) diyebileceğimiz bir yönetim türüdür.
Tanım olarak başkanlık monarşisi şunu ifade eder: Seçilmiş devlet başkanının yerine – genellikle oğlu veya kızı olmakla birlikte – ailesinden birisinin “seçilmesi”. Akla ilk gelen örnekler Azerbaycan ve 2024 yılına kadar devam eden Suriye rejimidir. Ancak bu iki bilinen örneğin ötesinde, Togo, Türkmenistan ve Gabon gibi ülkelerde de bu rejimi gözlemleyebiliyoruz. Literatürde bu durumu farklı isimlerle açıklayanlar da vardır; örneğin, Jason Brownlee, “kalıtımsal diktatörlükler” kavramını kullanır.
Yukarıda başkanlık monarşilerinin kısa bir tanımını yaptım. Ancak bu tanım, fiilen bu idari sistemin yaşandığı ülkelerde ikinci bir özelliği daha ortaya çıkarıyor: Hem mevcut devlet başkanı hem de onun yerine geçecek aile ferdi çok uzun süre, hatta mümkünse ömür boyu koltuğunda kalıyor. Dolayısıyla başkanlık monarşisinden söz ederken, demokratik ülkelerde bir başbakanın veya devlet başkanının seçimle oğlunun veya kızının seçilmesini kastetmiyoruz. Örneğin, bir önceki Kanada Başbakanı Justin Trudeau’nun babası da 1980-1984 yılları arasında bu göreve seçilmişti.
Demek ki, başkanlık monarşisi dendiğinde üçüncü bir özellik daha söz konusu: Bu modeller, otoriter cumhuriyet rejimlerinde ortaya çıkıyor. Baba devlet başkanının yerini aileden birisi “seçimle” alıyor; ancak bu seçim otoriter bir rejim koşullarında gerçekleşiyor. Üstüne vurgu yapacak olursak, başkanlık monarşisi yalnızca cumhuriyet rejimi ile mümkün oluyor.
Tanımsal olarak tam bir başkanlık monarşisi, devlet başkanının kızını veya oğlunu seçecek bir düzene geçmesidir. Ancak tanım olarak, otoriter seçimli bir rejimde aileden başka birinin (örneğin amca, kardeş, damat, anne, dayı, teyze) seçilmesi de başkanlık monarşisi anlamına gelir. Örneğin, Fidel Castro’dan sonra kardeşi Raul’un yönetime gelmesi ile Küba bir dönem........