Tanto o romántico escocés James George Frazer, especialista en mitoloxías e relixións ,como os tamén antropólogos, o vasco Julio Caro Baroja, bo coñecedor das tradicións galegas e o ourensán Vicente Risco, fan xirar o tema das festas primaverais arredor da dialéctica Entroido-Coresma, Heros-Tánatos. E vencerá a máscara, o patriarcal don Carnal.

Dende sempre houbo mascaradas para moitas outras festas, adubadas entre a troula, a policromía, cantos, músicas e danzas. Celebracións asociadas con ritos de iniciación e pasaxe para os máis novos, interpretacións máxico animistas, aínda comúns en pobos pouco metidos no consumismo. Rebelión, resistencia festiva pese a tantas censuras, as da cristiandade, as políticas... Un xeito de realizar á persoa e á sociedade, de experimentar, de espantar medos, de facilitar a algarabía e a catarse e desafiar á inevitable morte. Asuntos aprendidos e bebidos en Galiza por Picasso, como os tiña vivido e enxergado no Lalín natal, no bosque da súa mítica Romea, o pintor Laxeiro. E velaí autorretratado, identificado cunha máscara entre a cancela que do bulir erótico-festivo da vida dan entrada ás misteriosas sombras do Trasmundo. Dialéctica dos contrastes moi presente nunha arte galega que tende ao barroquismo de luz, sombras, cores...

Tempo do Entroido que significa remarcar, teatralizar xeneralidades como particularidades identificativas de cada bisbarra. Leiras, bromas, tradicións, simbolismos, moralidades ou desmoralidades. Onde o primitivo, a forza do instinto, a tradición, a creación son a roda que muiña entre a atracción da Terra, da natureza, alí onde se nutren as raiceiras do que o ser humano cultiva, esa cultura que tentamos empaquetar hoxe como unha mercancía. A orixe agraria, pastoril alimenta a árbore da cultura, asuntos dos que ben sabe e coida o montesío e céltico norte Ibérico, Euzkadi, Cantabria, Asturias e Galiza. De bosques onde o ser humano convive co oso, co lobo, coas bestas bravas monte que se representarán para saír a aguilloar á festa. Sitios que son cofre de tesouros etnoarqueolóxicos.

Longo período do Entroido, corentena que, noutrora, denantes das bombas de paleque, se anunciaba en terras de Ourense, como todas as festas, con cornas, buguinas, folións de bombos, en contraste co tintinexar de sachos e gadañas, as chocas ou cencerros, esquilas, axóuxeres... acompañando aos carros adornados de verde e flores, ruxindo aínda máis o seu eixo, entre o esparexer de fariña, de farelo, de feluche, de cinza... como símbolo de fecundidade, con canto significa os Catro Elementos, a árbore: raiceiras na profundidade e ramallos cara á luz. Entre cánticos como aquel de Aí ven o Entroido, aí ven o Entroido e víndeo ver, e víndeo ver que ven en coiro... E os atranques, a parada das comitivas de máscaras cos seus retranqueiros pregóns e sermóns, a un tempo que se erguía na praza ou na eira, o ídolo de palla, o Meco, o moneco, que representa á festa.

Nesa necesidade de convivencia e de catarse vence a ansia da leria, da retranca, a de transvestirse e toda festa rematará converténdose nun carnaval, máis alá do seu tempo, para gloria do gran bazar chinés. Tenda sempre de garda, ofrecendo mercancías para estas celebracións, transpapelando a historia das populares mercerías, ofrecendo cintas, felechos de todas as cores, botóns de todas as feituras, abelorios, puntillas, adornos... como para emborrachar e darlle alegría á vida.

A Coresma, a que lembra aquelo de que homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris

Vence pois a máscara, o símbolo da forza bruta do instinto natural, a que sae do monte para invadir o mundo civilizado e tamén corrompido. Resucitará o ídolo de palla, don Carnal, Momo, Meco, Urco, Loriño Ravachol... pese a que na noite do Martes de Entroido ou no mesmo Mércores de Cinza foran chamuscados ou botados ao río en retranqueira condución acompañada de carpideiras, viúvas alegres e filas de máscaras. É este o popular Enterro da Sardiña, cando o sentidiño nos di que o habería que enterrar seria ao porco, á carne e, entón, preparar para as mesas o peixe. Dando entrada así a esoutra nova corentena que é a Coresma, de xaxúns, vixilias, verzas e peixe. Máis o espírito choqueiro dos ídolos de palla , cartóns e trapos non agarda ao terceiro día para resucitar, enseguida se convocan recuperación festivas en plena Coresma, domingos de piñata, cachuchadas, lacoadas con grelos e outras bandulladas. E veña máis festa, máscaras, disfraces, murgas, comparsas, folións, batukadas que enmudecen as xa enxordecidas campás, as que noutrora e a todas horas convocaban a xornadas coresmais, exercicios espirituais, a intres e días de recollemento, de meditación despois de ter pasado pola fronte, o Mércores de Cinza, un óso de defunto coas verbas Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris, traducido como lembra home que es polvo e en polvo te has converter....trouporroutrou María Manuela. Pois pode máis a festa do Heros, vencedor sobre o Tánatos.

Entroido-Coresma, as dúas caras da mesma moeda que abre á primavera que o sangue altera. Ambas facianas tan de anverso céltico como de reverso cristián, equilibrando tempos: o do Entroido para a algarabía e a rexouba e a Coresma para o recollemento e a meditación. As dúas para religarnos coa fondura do misterio da vida-morte, co natural-sobrenatural. Dúas caras que son fonte de creatividade, aguilloando ao pensamento a experimentar, logo a sedimentar e madurar códigos de relación e entendemento . E máis se debera, visto como anda o panorama mundial, onde sobre o espiritual campa o material, os solares e os aranceis, a avaricia que rompe saco. Pensamento detrás do que latexa o romántico sentir decadentista, o que Risco, sabio nestas cuestións do popular, tanto defendeu e cos que tentou enchoupar a teoría galeguista e nacionalista dos bos e xenerosos, comezando pola persoa, como base da sociedade no senso aristotélico e protagórico..

Santo Entroido, un santo ao revés que sempre vence. Pois veña mascaradas todo o ano

Carnestolendas que teñen a súa orixe no Neolítico, comezando a domesticar aos Catro Elementos, en relación coas Catro Estacións, cos equinoccios e os solsticios. Para logo cada tempo sumar elementos seus: o mundo castrexo, as lupercais e dionisíacas romanas... para resultar a festa da xentilidade tribal, a burla, a leria, exposición do exceso, da carne, da infidelidade, dos pecados capitais, dos grandes banquetes presididos pola orelluda e fociñuda cachucha do porco, rodeada de restras de chourizos e botelo, entre lacóns, xamóns e ramallos de grelos, xerras e cuncas de viño... mentres que a Coresma son as sombras da relixión, propagadas pola cristiandade como obediencia, represión, silencio, meditación... representada por unha vella e rechumida beata, estantigua sobre sete pes, integralmente cuberta de loito e levando nunha das súas mans una folla de bacallau, na outra un queipo cargado de verzas. Represión fronte a liberdade. Tempo da igrexa, de preparación para a Semana Santa, noutrora de vixilias, especialmente os venres e tamén de privilexios, de desigualdades entre os do común, mediante o negocio das bulas para eximilas. Tempo de convocar misións, exercicio espirituais, catequeses, rosarios da aurora, vespertinas... cando se tapaban os santos de telas moradas e se retiraban os adornos dos altares... até o Sanctus Sanctus... da longa misa parroquial domingo de Pascua Florida, día dos rocóns...Aínda así vence a máscara, agora en forma de procesións de caparuchos, capas, saiais, estandartes e outros ídolos...teatro entre incenso.

Na lembranza pesan aquelas xornadas dos anos do Florido Pensil, de exercicios espirituais nunha igrexa onde bailaban na parede, como espíritos, as sombras e a luz das velas, con sacerdotes de sotana e púlpito exclamando de xeito alto, enfático e pausado, separando as mans xuntas, dereitas, para acenar coa dereita ao Cristo e coa outra fregando a fronte que diooooossssss eeeeeessss unnnn eeeeenteeeeeee.... e o son esvaecido de cada letra retumbando, ecoando e esgurripándose entre os arcos e as bóvedas. Palabra seguidas dun silencio espeso no que soamente se escoitaba o zunzún das moscas. Logo ringleiras para a confesión, conversas recollendo mociños para o Seminario de Ourense. As tabernas máis concorridas que nunca bendicindo, doutro xeito o pan e o viño, contando e cantando, quizais preparando unha procesión ou unha comparsa.

© La Opinión A Coruña