Ankara’nın kırık kalbi: Küçük Evler Çarşısı |
TEZCAN KARAKUŞ CANDAN
Ankara bir dönemin temsil mekânları olan yapılarını bir bir kaybediyor. Bu durmak bilmez yıkım her dönemde devam ederken yıkılan yapılar Başkent’in kurgulanmış ve planlanmış fikrini de ortadan kaldırıyor.
Ankara’da Bahçelievler’de 7. Cadde’de bulunan iki katlı çarşının riskli yapı olduğu gerekçesiyle yıkımı 06.01.2026 tarihinde Çankaya Belediyesi tarafından tebliğ edilmesinin ardından belgeler bana ulaşınca, çarşının konumlanışından, mimari özelliklerinden, bir çarşıdan öte olduğunu, gecenin bir vaktinde İlhan Tekeli hocamla dakikalarca süren görüşmelerimiz sonucunda, geçmişe yolculuk yaptık. Bahçelievler’in kalbinde bulunan yıkımı gündeme getirilen Küçük Evler Yapı Kooperatifi’nin çarşısı Cumhuriyet planlamasının ayakta kalmış ender örneklerinden birisi olarak yaklaşık 90 yıllık bir fikri, bugünlere taşıyan yükü ağır, sorumluluğu yüksek bir varlık olarak bizden yardım istiyordu.
Ankara’nın Başkent olmasıyla birlikte Ankara’da konut sorununun çözümüne rantla değil kooperatifçilik yaklaşımı ile çözüm arandığı bir dönemde 1935 yılında bahçe-şehir yaklaşımı ile Bahçelievler Yapı Kooperatifi kurulur. Bahçelievler, tekil bir konut alanı olarak değil; bahçesiyle, sokağıyla, çarşısıyla, okulu ve kamusal alanlarıyla bir yaşam çevresi olarak planlanır. Bu yaklaşımı izleyen yıllarda Bahçelievler ve Emek Mahallesi sınırları içinde çok sayıda yapı kooperatifi kurulur:
Bu kooperatifler, Cumhuriyet’in planlı kentleşme idealinin emekle inşa edilmiş mekânsal karşılıklarıdır. Bugün bu örneklerin çok azı ayakta kalabilmiştir.
Küçük Evler Yapı Kooperatifi de Bahçeli Evler Yapı Kooperatifi’nden iki yıl sonra Mustafa Kemal Atatürk’ün imzasıyla çıkartılan 2/6995 sayılı kararname ile 24 Haziran 1937’de kurulur. “Devlet memurları için, devlet memurları tarafından" şiarıyla kurulan kooperatifin yönetim kadrosunda, bakanlık müdürleri, Sayıştay denetçileri, öğretmenler, müfettişler, kontrol memurları, kaloriferci, daktilocu, levazım memuru, kalfa gibi Demir Yollarında, Meclis’te, Sümerbank’ta, bakanlıklarda, bankalarda, PTT’de Belediye’de çalışan her düzeyde devlet memurlarından oluşan 72 kurucu ortak isim yer alır. Konutu bir ayrıcalık değil bir yurttaşlık hakkı olarak ele alan bu yaklaşım Cumhuriyet’in eşitlikçi fikrinin temsilidir.
Bu nedenledir ki dönemin yayınlarında kooperatifin kuruluşu Ankara'nın imarı için "muazzam bir mahalle" ve "yurttaşlık davası" olarak sunulur, inşaatların hızla ilerlediği ve 1939 sonunda evlerin teslim edileceği müjdelenir.
Küçük Evler Yapı Kooperatifi de Jansen Planı ilkelerine sadık kalınarak, Abdipaşa Çiftliği nam-ı diğer Bağlaraltı mevkiinde, Bahçelievler Kooperatifi’nin güneyinde bulunan arazi üzerinde........