Niçin Vergi Öderiz? Neler ve Kimler için Harcarız?

Türkiye’de vergi yükü aşırı mı? Yoksa adaletsiz mi? Kamu harcamalarının yetersizliği, az vergi ödediğimiz için mi?

Ülkemizde son dönemlerde fakirliğin artması ve nüfusun çoğunluğunun refahının düşmesiyle birlikte, devletin topladığı dolaylı ve dolaysız vergilerin hangi harcamalar için kullanıldığı, çoğunluğun refahını arttırmayacak ve hatta sosyal refahı arttırmayacak şekilde iktidar tarafından kullanıldığı tartışmalarının gündemde olduğunu gözlemliyoruz. Bu tartışmalar ister istemez verginin işlevi, gereği ve etkilerini sorgulamayı ve hatta çeşitli iktisadi ve siyasi düşünce okulları vergiyi nasıl değerlendiriyor sorusunu aklımıza getiriyor. Bu bağlamda, Türkiye’de vergi gelirlerinin ya da başka bir değişle bütçe harcamalarının bileşenlerine bakmak, belki de kamu harcamalarının ve bileşenlerinin vergi gelirlerine ne kadar bağlı olmak zorunda olduğunu irdelemek, Türkiye’deki vergi ödemeleri ve onların eşitlik, etkinlik ve toplumsal refah üzerindeki etkileri konusundaki tartışmalara, biraz olsun ışık tutabilir.

Vergi kısaca kamu yararı, sosyal refah amacıyla yetkililer tarafından kişilere veya mallara uygulanan, genellikle para cinsinden ödenen bir yükümlülük olarak tanımlanabilir. Vergi uygulamaları neredeyse toplumların tarihi kadar eskidir. Yüzyıllar boyunca hükümetler, vatandaşların refahını sağlamak için vergi aldıkları söylemlerini ifade etmektedir. Verginin amacını ve işlevlerini incelediğimizde kısaca finansman bağlamında şunlardan bahsedebiliriz: vergi, piyasanın kaynak dağılımını etkin olarak sağlayamadığı kamu mallarının (güvenlik, altyapı gibi) ve çeşitli piyasa başarısızlıkları (dışsallıklar, bilgi eksiklikleri gibi) nedeniyle özel malların üretimini finansa etmek amacıyla gelir elde etmek için; sosyal yardım programları aracılığıyla, düşük gelirli kesime hizmet sağlamak için; doğrudan geliri toplumun bir kesiminden diğerine aktarmak, gelir dağılımını düzenlemek, yani eşitlik amacı için, kullanılabilir.

Verginin finansman amacı dışında diğer işlevleri arasında insanları toplumsal ve bireysel olarak zararlı davranışlardan caydırmak, sosyal maliyeti gerçekleştirmek ya da negatif dışsallıkları piyasaya içselleştirmek için ceza olarak kullanılabileceğinden bahsedebiliriz. Örneğin hepimizin bildiği gibi son dönemlerde bir çok ülkede çevre vergileri yoluyla kirlilik gibi olumsuz dışsallıkları caydırarak, piyasa başarısızlıklarını düzeltmek için bir politika aracı olarak kullanılmaktadır. Benzer şekilde, finansman amacı dışında, vergi sanayi politikası olarak kullanılabilir. Yerel sanayiler genellikle hükümet tarafından yüksek ithalat vergileri yoluyla korunabilir. Bu, ithal malları yerel mallardan daha pahalı hale getirir ve böylece yerel malların üretimini teşvik eder.

Verginin mikroekonomik etkileri bağlamındaki bu tartışmaların dışında, vergilendirmenin, iş çevrimlerinin farklı aşamalarında toplam talebi etkileyerek ekonomiyi istikrara kavuşturmakta da etkili bir politika aracı olduğunu iddia eden görüşler de vardır. Özetle verginin finansman ve finansman dışı amaçlarının eşitlik ve etkinlik bağlamında temellendirildiğini söyleyebiliriz.

Vergilendirme konusunda en çok tartışılan bir başka konu vergi adaletidir. Verginin adaletli olması, doğrudan ve dolaylı vergi yöntemleri arasındaki seçimden büyük ölçüde etkilenir. Gelir, servet vergileri ya da miras gibi doğrudan vergiler, genellikle daha adil kabul edilir. Çünkü vergi mükellefinin........

© Katman Portal