Bir arşivin 170 yıl sonra geri dönüşü… |
İki yıl önce Ankara’daki Rus Büyükelçiği içindeki Rus Evi’nin şarkiyatçı başkanı Doç. Dr. Aleksandr Sotniçenko, İzmir Karabağlar Hristiyan Mezarlığı’nda uzun süredir aradığı birinin mezarını buldu.
1894’de gömüldüğü İzmir’deki Yahudi mezarlığı Kançeşme’den 1937’de mezarlık şehrin içinde kalınca kemikleri diğer meftalarla birlikte toplu olarak Karabağlar’a taşınmıştı.
O yüzden mezarı yıllardır kayıptı.
Doğduğu topraklardan binlerce kilometre uzaktaki mezar yeri bile kaybolmuş Polonyalı bu Rus diplomatın adını özellikle Kürt dili ve edebiyatıyla ilgili olanlar çok iyi biliyor: August Jaba.
Aleksandre August Jaba (1801-1894) St. Petersburg Üniversitesinde Doğu Dilleri bölümünde eğitim görmüş Polonyalı Katolik bir Rus diplomattı.
19’uncu yüzyılın sonlarında geldiği Osmanlı’da 1848 ile 1866 yılları arasında Selanik, İzmir ve Erzurum’da Rus sefirliği yapmıştı.
Jaba, emekli olduktan sonra İzmir’e yerleşmiş ve vefatının ardından da bu kentte defnedilmişti.
Jaba’yı Türkiye’ye esas bağlayan ise 1856-1866 yılları arasında Rusya’nın Erzurum konsolosluğu sırasında yaptıkları olmuştu.
Şarkiyatçı Jaba, işe önce Kürtçe öğrenmek isteyerek başladı.
O dönem Erzurum’da imamlık yapan ve dönemin meşhur alimlerinden Molla Mahmud Bâyezîdî ile tanıştı ve ondan Kürtçe dersler aldı
Jaba’nn Kürt kültürüne ilgisi dili öğrenmesiyle arttı.
St. Petersburg Bilimler Akademisi’nin talebi üzerine dönemin Kürt alimlerinden bir çalışma ekibi oluşturdu.
Hakkarili Molla Musa, Müküslü Molla Muhammed, Hacı Abdulazizoğlu Taha, Muhammed Hoca Efendi, Feyruz Efendi, Hasan Hekimbaşı, Abbasoğlu Taha ve Süleymanoğlu Muhammad Garib’in yer aldığı ekip tarihteki ilk ilk Kürdoloji çalışma grubuna dönüştü.
Özellikle Mahmud Bâyezîdî’nin çabalarıyla ve şahsen el yazısıyla Kürt dili ve kültürün eserleri yazılı hale getirildi.
Ekip çalışmasıyla Kürtçe yazılmış 4017 sayfalık bir koleksiyon ortaya çıktı.
Koleksiyonda sözlükler, Kürtçe dil kitapları, Mem û Zin, Feqiyê Teyran şiirleri, Leyla ile Mecnun gibi klasik eserlerin yanı sıra mevlitler, Kürt halk edebiyatına ilişkin şarkı ve hikâyeler, sözlü edebiyat ürünleri yer almaktaydı.
Alexander Jaba, Molla Mahmud Bazidi sayesinde elde ettiği 44 Kürtçe, 4 Fransızca, 3 Farsça ve 3 Türkçe yazmadan oluşan Kürt edebiyatı koleksiyonunun bir kısmını yayınladı, tamamı için de Fransızca bir katalog hazırladı.
Bu olağanüstü entelektüel faaliyet sayesinde Kürt dili ve edebiyatının şaheserleri kaybolmadı ve günümüze ulaştı.
Uzun on yıllar boyunca Bazidi’nin el yazısıyla kaleme aldığı Kürt dilinin büyük eserleri Aleksandre Jaba Koleksiyonu veya Jaba Arşivi adı altında St. Petersburg Bilimler Akademisi’nde korundu.
Sovyetler ilk Kürdoloji........