Düzeni bozulan Birleşmiş Milletler düzeni

Dünya liderleri Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu’nun 81. oturumu için New York’a inerken, görünüşte savunmak için geldikleri uluslararası düzen 1945’ten bu yana hiç olmadığı kadar kötü durumda. Çin ve Rusya, Soğuk Savaş sonrası uluslararası sistemi hiçbir zaman tam anlamıyla kabullenmedi. Kendine daha fazla güvenen çok sayıda orta güç bu düzene tepki duyuyor. Sistemin başlıca mali destekçisi olan Amerikan kamuoyu ise artık bu düzenin yükünü taşımaya eskisi kadar istekli değil. BM yeni genel sekreterini seçmeye hazırlanırken ve ABD Başkanı Donald Trump yönetimi çok taraflılığa açıkça karşı çıkarken, bu sistemin daha ne kadar ayakta kalabileceği belirsiz.

Ne yazık ki yeni bir düzen de kuruluyor değil. İçinde bulunduğumuz dönem, ABD öncülüğündeki bir düzenden Çin öncülüğündeki bir düzene geçiş süreci değil. Devletlerin hâlâ kabul ettikleri bir çerçeve içinde kuralları ihlal ettiği düzensizlik örnekleriyle uzun süredir yaşıyoruz. Ancak şimdi yeni bir aşamaya yaklaşıyoruz. Ben buna “düzensiz düzen” diyorum. Bu, devletlerin ortak bir çerçeveye atıfta bulunmadan hareket ettiği bir durum.

Bu yeni düzen anlayışının izlerini krizlerin nasıl geliştiğinde şimdiden görmek mümkün. ABD ve İsrail şubat ayında İran’a karşı savaşı başlattığında taraflar, bir ateşkesin var olup olmadığı konusunda bile anlaşamadı. Kimin kazandığı konusunda ise hiç anlaşamadılar. Dahası, anlaşmazlıklar düzenli olarak bir alandan diğerine sıçrıyor. Örneğin Trump’ın Grönland’a ilişkin planları, Avrupa Birliği’ne yönelik gümrük vergisi tehditlerine dönüşüyor. Dünyanın neresine bakarsanız bakın, bir zamanlar küresel sistemi birbirine bağlayan ilişkiler silaha dönüştürülüyor. Küresel ticarete konu temel tarım ürünlerinin yarısından fazlası en az bir deniz geçiş noktasından geçiyor. Hürmüz Boğazı’nın, şimdi de Babülmendep Boğazı’nın kapatılması, bu noktaların baskı aracı olarak kullanılması halinde neler yaşanabileceğini gösterdi.

Avrupalılar bütün bunlara mimarlar gibi yanıt veriyor. Planlar çiziyor, evrensel normları savunuyor ve eski kurumları ayakta tutmak için ellerinden geleni yapıyorlar. Diğerleri ise daha çok zanaatkâr gibi davranıyor. İşe yarayanları yeniden........

© Karar