Atalarımızın kültürlerine, tecrübe ve gözlemlerine dayanarak söylediği, öğüt verici veya genel kural bildiren, genellikle mecaz anlamlı, kalıplaşmış sözlere atasözü (sav, mesel, darbımesel) denmiştir. Atasözleri; milletin ortak düşüncesini, inancını, ahlak anlayışını, kültürünü, hayat görüşünü yansıtır. Eğitici özelliği olan atasözleri, dilden dile dolaşarak gelecek kuşaklara aktarılır. Milletin Kur’an-ı Kerim ve hadis-i şeriften sonra en çok itimat edip günlük hayatında kullandığı çok kıymetli söz hazineleridir atasözlerimiz.

Bir olayı veya vaziyeti daha etkileyici bir şekilde anlatmak amacıyla söylenen, en az iki kelimeden oluşup genellikle mecaz anlamda kullanılan kalıplaşmış sözlere de deyim denir.

Hem atasözlerimiz hem de deyimlerimiz; konuşma ve yazı diline derinlik ve güzellik katarak anlatılanları daha ilgi çekici hale getirmektedir. Dünyanın en zengin atasözü ve deyimlerine sahip bir dile sahibiz. Ancak anonim edebiyat ve dilimizin en büyük zenginliklerinden olan deyim ve atasözlerimizin birçoğu unutulmuş, bir kısmı da asıl anlam ve biçiminden koparılarak söylenmektedir:

“Üzümünü ye, bağını sorma.” sözü, Müslüman Türk milletinin sözü değil; haramzadelerin, mankurtların sözüdür.

“Bana dokunmayan yılan bin yaşasın.” sözünü Müslüman atalarımız söylememiştir. Yoksa Balkanlarda, Asya’da, Afrika’da, Macaristan’da ne işleri vardı onların?

“Haydan gelen huya gider.” sözünün aslı “Hay’dan gelen hû’ya gider.” şeklindedir. Yani ‘Allah’tan gelen Allah’a döner.’ anlamında bir atasözüdür. (“Hay”, Allah’tır. “Hû” da Arapça “o” zamiridir ve kastedilen yine Allah’tır.)

“Kısa kes, Aydın havası olsun.” şeklinde kullanılan galat-ı meşhur deyimin orijinali, “Kısa kes, Aydın abası olsun.”dur. Sebebi ise, efe abasının (kalın kumaşının) dizlerinin açık olmasıdır.

“Eşek, hoşaftan ne anlar?” şeklinde söylenen galat-ı meşhur olan atasözünün aslı, “Eşek, hoş laftan ne anlar?” şeklindedir.

“Su küçüğün, söz büyüğün.” şeklinde yanlış bilinip söylenen atasözünün doğrusu, “Sus küçüğün, söz büyüğün.” biçimindedir. Büyükler konuştuğu zaman küçükler saygı gösterip dinlemelidir manasında bir sözdür bu.

“Aptala malum olurmuş.” sözü de yanlış bilinen atasözlerinden. Doğrusu ise “Abdala malum olurmuş.” şeklindedir. (Abdal, “derviş” demektir.)

“Göz var, nizam........

© İnsaniyet