Dünya ekonomisi bazen tek bir boğazdan geçer. Bazen bir limandan, bazen bir fabrikadan, bazen de bir yarı iletken üretim hattından… Küresel sistemin ne kadar kırılgan olduğunu en açık biçimde hep birlikte pandemi yıllarında gördük. Üretim durdu, limanlar kilitlendi, konteynerler yanlış kıtalarda birikti ve sonuçta bütün dünya “çip krizi” denen görünmez bir darboğazın içine sürüklendi. Otomobil fabrikaları üretimi durdurdu, elektronik ürünlerin fiyatları fırladı ve küresel ekonomi, zincirin en zayıf halkasının aslında ne kadar kritik olduğunu acı bir şekilde öğrendi.

Bugün ise dünya çok daha tehlikeli bir kırılganlığın eşiğinde duruyor: İran, ABD ve İsrail arasındaki gerilimin uzun süreli bir savaşa dönüşme ihtimali.

Bu savaşın gerçek etkisi yalnızca bombaların düştüğü coğrafyada hissedilmeyecek. Asıl deprem, dünya ticaretinin damarlarında yaşanacak.

Çünkü küresel ekonomi artık sadece üretim merkezlerine değil, lojistik hatların sürekliliğine bağımlı.

Eğer bu savaş uzarsa, dünyanın en kritik enerji ve ticaret kapılarından biri olan Hürmüz Boğazı küresel ekonominin en büyük risk noktası haline gelebilir. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık üçte biri bu dar geçitten taşınmaktadır. Bu hat üzerinde yaşanacak en küçük aksama bile küresel enerji fiyatlarını sarsmaya yeter.

Ancak mesele yalnızca petrol değildir.

Asıl mesele tedarik zincirlerinin domino etkisidir.

Pandemi sırasında Asya’daki birkaç yarı iletken üretim tesisinin aksaması bile tüm dünyada üretim zincirlerini kilitlemişti. Otomotivden savunma sanayiine, beyaz eşyadan elektronik sektörüne kadar birçok üretim hattı yarı iletken bekler hale gelmişti. Çünkü modern üretim sistemleri artık stok üzerine değil, tam zamanında üretim (just-in-time) mantığı üzerine kuruludur. Bu sistem verimlidir; fakat kriz anlarında son derece kırılgandır.

Orta Doğu’da uzun süreli bir savaşın yaşandığı, petrol tankerlerinin risk altında olduğu, sigorta maliyetlerinin fırladığı ve deniz taşımacılığının güvenlik gerekçesiyle yavaşladığı bir senaryoyu.

Bu durumda sadece enerji fiyatları yükselmez.

Deniz taşımacılığı maliyetleri artar. Limanlarda bekleme süreleri uzar. Sigorta şirketleri risk primlerini yükseltir. Kargo hatları alternatif ve daha uzun rotalara yönelir.

Sonuçta küresel ticaretin kalbi sayılan Süveyş Kanalı ve Hint Okyanusu hattı üzerinde ciddi yoğunluk ve gecikmeler oluşur.

Bir konteynerin Asya’dan Avrupa’ya ulaşması birkaç hafta değil, aylar sürebilir.

Bu noktada küresel sistemin en kritik kırılganlığı tekrar ortaya çıkar:

Üretim var ama parça yok.

Tıpkı pandemi döneminde olduğu gibi.

Bir otomobil fabrikasının üretimi durabilir çünkü bir sensör gelmemiştir. Bir elektronik üreticisi sevkiyat yapamaz çünkü bir mikroçip gecikmiştir. Bir savunma sanayi firması üretim planını ertelemek zorunda kalabilir çünkü tedarik zinciri kopmuştur.

Böyle bir ortamda dünya ekonomisi yalnızca bir enerji krizine değil, aynı zamanda yeni bir üretim krizine sürüklenebilir.

Üstelik bu kez kriz çok daha karmaşık olacaktır. Çünkü pandemi dönemindeki kriz doğal bir afetin sonucuydu. Devletler üretimi yeniden başlatarak süreci toparlayabildi. Ancak savaş kaynaklı krizler daha uzun sürer ve daha belirsizdir.

Savaşın uzaması durumunda üç büyük küresel risk ortaya çıkabilir:

Birincisi enerji şoku. Petrol ve doğalgaz fiyatlarının hızla yükselmesi üretim maliyetlerini artırır ve küresel enflasyonu yeniden tetikler.

İkincisi lojistik şoku. Deniz taşımacılığında güvenlik maliyetleri artar, ticaret rotaları uzar ve tedarik zincirleri yavaşlar.

Üçüncüsü ise üretim şoku. Kritik ara malların gecikmesi nedeniyle sanayi üretimi aksar ve küresel büyüme ciddi biçimde yavaşlar.

Bu üçlü kriz, dünya ekonomisini pandemi sonrası toparlanma sürecinden tekrar bir durgunluğa sürükleyebilir.

Dahası, böyle bir senaryoda ülkeler küreselleşmeden daha da uzaklaşarak korumacı ekonomik politikalara yönelebilir. Stratejik ürünlerin üretimi millileştirilir, tedarik zincirleri bölgeselleştirilir ve dünya ticareti daha parçalı bir yapıya dönüşür.

Başka bir ifadeyle, Orta Doğu’da uzayan bir savaş yalnızca bölgesel bir güvenlik sorunu değil, aynı zamanda küresel ekonomik düzenin kırılma noktası olabilir.

Pandemi bize önemli bir ders verdi: Dünya ekonomisi sanıldığından çok daha hassas bir dengede duruyor.

Bugün İran, ABD ve İsrail arasındaki gerilim sadece askeri bir hesaplaşma değildir. Bu gerilim, aynı zamanda küresel ticaret ağlarının, enerji yollarının ve tedarik zincirlerinin dayanıklılığını test eden büyük bir stres sınavıdır. Eğer bu savaş uzarsa, tarih bize bir kez daha aynı gerçeği hatırlatacaktır.

© Hür Fikirler