1. VERGİ HUKUKUNDA BİLGİ TOPLAMA KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ

1.1. Bilgi Toplama Kavramı

Bilgi; inceleme, araştırma, öğrenme veya gözlem usulleri ile erişilen gerçektir.[1] Bilgi; anlamı olan bir şekle sokulmak suretiyle kullanıcıya olası ve güncel kararlar almak için yardım eden veridir.[2] Diğer bir tanımlamaya göre ise bilgi; toplanan verilerin düzenlenmesi neticesinde anlamlı durumlar ifade eden bir şekle getirilmesidir.[3] Bilgi kavramı, İngilizce dilinde “knowledge” ve “information” kelimeleri ile ifade edilmektedir.[4]

Vergi idaresi, vergi ödevlilerinin vergiyi ilgilendiren farklı türlerdeki bilgilerine bilgi toplama müessesesi bakımından erişmektedir. Vergi idaresince toplanan bu bilgiler oldukça geniş bir kapsamı haizdir. Keza vergi ödevlilerinin kişisel bilgileri, matraha ilişkin bilgiler, verginin konusuna ilişkin bilgiler, verginin tutarına dair bilgiler vs. ilgili bilgi türleri vergi idaresince toplanmaktadır. Bu kapsamda, bilgi türlerine dair açıklamaya yer vermenin faydalı olacağı kanaatindeyiz.

Bilgi toplama kapsamında açıklanması gereken ilk bilgi türü ticari bilgidir. Ticari bilgi; maddi değer meydana getirmeye uygun her türlü bilgiyi ifade eder.[5] Bu halde, oldukça geniş bir kapsamı haiz olan ticari bilgi; ticari işletmelerin faaliyet alanlarına ilişkin olacak şekilde işletme organizasyonu, mali durumu, nakit durumu, kredi derecesi, işletme stratejileri, araştırma ve geliştirme faaliyetleri, müşteri çevresi, hammadde kaynakları, imalat işlemlerine dair teknik bilgileri, sektörel rekabete ilişkin bilgileri, pazarlama planları, fiyat politikaları, masraf ve maliyetleri, sözleşmesel bilgileri, nakliye ve tedarik bilgileri, finansman bilgileri, elektronik ortamda işlenen kayıt ve bilgileri gibi bilgileri içermektedir.[6]

Diğer bir bilgi türü ise mali bilgidir. Genel anlamda mali bilgi; gerçek veya tüzel kişi olan vergi ödevlilerinin kendisi veya çevresine ilişkin mali, ekonomik ve vergisel durumları ile servetlerine, hesap ve işlem durumlarına dair her türlü bilgidir. Bu kapsamda, mali bilgi ile ticari bilginin kapsam ve mahiyet bakımından yakınlık arz ettiği ifade edilebilir. Ancak mali bilgi, ticari bilgiye nazaran daha geniş kapsamlıdır. Keza mali bilgi, vergi ödevlilerinin ekonomik ve finansal bilgilerinin yanında vergisel durumlarında dair bilgileri de kapsamakta olup bu yönüyle ticari bilginin kapsamını aşmaktadır.[7]

Bilgi türleri kapsamında son olarak kişisel bilgiye değinmek gerekmektedir. Kişisel bilginin izahı için 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m. 3/1-d hükmünde yer alan tanımlamaya değinmek gerekmektedir:

“MADDE 3- (1) Bu Kanunun uygulanmasında;

…

d) Kişisel veri: Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgiyi,

…

ifade eder.”

Hükümde yer verilen tanıma göre, kişisel veri, gerçek kişilere ait kimliği belirli olan yahut belirlenebilir nitelik arz eden her türlü bilgidir. Bu tanım, kişisel bilgi kavramını da açıklamaktadır. Buna dayalı olarak kişisel bilginin; kişinin kimlik bilgileri, adresi, vergi kimlik numarası gibi bilgileri kapsadığını ifade etmek mümkündür.

Bilgi toplama kavramı ise, erişilebilir nitelikteki verilerin vergi idaresi tarafından gerçekleştirilecek bir faaliyete dayalı olarak elde edilmesi şeklinde ifade edilebilir.[8] Bilgi toplama, belli bir amaca dayalı olarak idaresel yetki dahilinde gerekli bilgilere erişilmesidir. Bilgi toplama, yasal olarak yetkilendirilmiş ilgili kamusal birimlerin faaliyetlerinde kullanılmasına dayalı bir sistem olarak kabul edilebilir. Böylece bilgi toplama müessesesi, toplanan bilgilerin depolanmasından ibaret olmayıp sınıflandırma, düzenleme, kaydetme, özetleme, hesaplama, çoğaltma, raporlama ve canlandırma gibi birtakım aşamaları da kapsamaktadır.[9] Bu kapsamda bilgi toplama, sonuç odaklı bir müessesedir. Keza bilgi toplama faaliyeti, toplanan ve saklanan bilgilerin belirli bir amaca yönelik olarak kullanılması esasına dayalı bir çalışmadır.[10]

1.2. Bilgi Toplamanın Hukuki Niteliği

Bilgi toplama müessesesi, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun Dördüncü Bölümünde “Bilgi Toplama” başlığı altında m. 148-152/A kapsamında düzenlenmiştir. Bu kapsamda, ilgili hükümlerde aşağıda detaylı şekilde açıklanacağı üzere bilgi verme, devamlı bilgi verme, ölüm vakalarını ve intikalleri bildirme, bilgi vermekten imtina edememe, istihbarat arşivi ve uluslararası anlaşmalar gereğince bilgi değişimi hususlarına dair düzenlemelere yer verilmektedir.

Bilgi toplama işlemi, vergi denetimi faaliyetinin önemli bir parçası olup müstakilen bir denetim aracıdır. Bunun yanında, vergi denetimi hukuku kapsamındaki diğer denetim araçlarının uygulama usullerinin belirlenmesi bakımından da bilgi toplamanın yol gösterici olduğu ifade edilebilir. Keza vergi denetimi faaliyeti kapsamında başvurulan denetim araçlarının uygulama alanı bulması için bilgi toplama neticesinde elde edilen bilgilerin kullanılması zorunluluk arz etmektedir. Böylece, toplanan bilgilerin kullanılması ve irdelenmesiyle vergilendirmeye ilişkin olay ve olguların araştırılması ve vergi matrahları ile ödenmiş yahut ödenecek vergilerin uygunluğunun tespiti sağlanabilecektir.[11] Bu kapsamda, bilgi toplama müessesesinin izahı bakımından diğer denetim araçları ile ilişkisine değinmek faydalı olacaktır.

Bilgi toplama müessesesi ile ilişkisi bakımından değerlendirilmesi gereken ilk araç yoklamadır. Yoklama, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m. 127-133 hükümleri arasında düzenlenmektedir. Yoklamanın amacı VUK m. 127 kapsamında yer verilmiştir:

“Madde 127 – (Değişik: 4/12/1985-3239/12 md.)

Yoklamadan maksat, mükellefleri ve mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırmak ve tespit etmektir. Yoklamaya yetkili memurlar, ayrıca vergi kanunlarının uygulanması ile ilgili olarak:

a) Maliye ve Gümrük Bakanlığınca belirlenmiş usuller dahilinde özel yetki verilmiş olmak kaydıyla günlük hasılatı tespit etmek,

b) 3100 Sayılı Kanun kapsamına girip ödeme kaydedici cihaz kullanmak mecburiyetinde olanların bu mecburiyete uyup uymadıklarını, bu cihazları belli edilmiş esaslara göre kullanıp kullanmadıklarını ve günlük hasılatı tespit etmek,

c) Günü gününe kayıt yapılması zorunlu defterlerin iş yerlerinde bulundurulup bulundurulmadığını, tasdikli olup olmadığını usulüne göre kayıt yapılıp yapılmadığını, vergi kanunları uyarınca düzenlenmesi icap eden belgelerin usulüne göre düzenlenip düzenlenmediği ile kullanılıp kullanılmadığını, faturasız mal bulunup bulunmadığını, levha asma veya kullanma mecburiyetine uyulup uyulmadığını tespit etmek, kanuni defter ve belgeler dışında kalan ve vergi kaybının bulunduğuna emare teşkil eden defter, belge ve delillerin tespit edilmesi halinde bunları almak,

d) Nakil vasıtalarını, Maliye ve Gümrük Bakanlığının belirliyeceği özel işaretle durdurmak ve taşıtta bulundurulması icap eden taşıt pulu, yolcu listesi, fatura veya sevk irsaliyesi, yolcu bileti ile taşıma irsaliyelerinin muhtevası ile taşınan yolcu ve malların miktar ve mahiyetlerini ölçmek, tartmak, saymak suretiyle tespit etmek,

e) Taşıma irsaliyesi, sevk irsaliyesi ve faturanın taşıtta bulunmaması, halinde bu belgelerin ibrazına kadar nakil vasıtalarını trafikten alıkoymak, taşınan malın sahibi belli değilse tespitine kadar malı bekletmek ve muhafaza altına almak, (Beklemeye ve muhafazaya alınan malların bozulmaya ve çürümeye maruz mallar olması halinde derhal, diğer mallar ise üç ay sonra Maliye ve Gümrük Bakanlığının belli edeceği esaslar dahilinde tasfiye olunur.)

Yetkisini haizdirler.

Yukarıda sayılan yetkilerin hangilerinin ne şekilde ve hangi hallerde kullanılacağını belirlemeye, yoklamaya yetkili olanların bu husustaki görev ve yetkilerini sınırlamaya Maliye ve Gümrük Bakanlığı yetkilidir.

Yoklama ve denetimde görevli memurların görevlerini ifa sırasında, güvenliklerinin sağlanmasına ilişkin esaslar Cumhurbaşkanınca belirlenir.”

Yoklama, genel olarak maddi vakanın tespiti için gerçekleştirilen işlemlerdir. Bu kapsamda vergi idaresi tarafından vergi borcunun doğumuna neden olacak olaylara dair hatalı yahut eksik bildirim yapılması ihtimaline dayalı olarak mükellefiyet bakımından olaylar tespit edilmeye çalışılmaktadır. Keza bir vergi borcunun vergi idaresince tahsil edilebilmesi için evvela somutlaştırılması gerekmektedir. Bunun sağlanması ise vergi sorumlusu yahut mükellef tarafından verilen beyanname üzerine tebliğ, tarh ve tahakkuk gibi işlemlerin gerçekleştirilmesine dayalıdır. Yukarıda da ifade edildiği üzere bu beyannamelerde eksiklik veya hatalı bildirimin mevcudiyeti söz konusuysa vergi idaresi tarafından yoklama kapsamında tespit faaliyeti gerçekleştirilmektedir.[12] Bu kapsamda, vergi denetimi hukukuna dayalı olarak gerçekleştirilen yoklama işleminde esasen vergi sorumluları yahut mükellefler bakımından vergi doğuran olayların tespit edilmeye çalışılması bilgi toplama yöntemi olarak ifade edilebilir.[13]

Bilgi toplama ile ilişkisi bakımından değerlendirilmesi gereken bir diğer denetim usulü ise vergi incelemesidir. Vergi incelemesinin amacı VUK m. 134 kapsamında düzenlenmiştir:

“Madde 134 – (Değişik birinci fıkra: 30/12/1980-2365/22 md.) Vergi incelemesinden maksat, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak tespit etmek ve sağlamaktır.

İncelemeye yetkili olanlar tarafından lüzum görüldüğü takdirde inceleme, işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin fiili envanterinin yapılmasına ve beyannamelerde gösterilmesi gereken unsurların tetkikına da teşmil edilebilir. Fiili envanterin yapılmasının gerektirdiği ve incelemeyi yapan tarafından tasdik edilen giderler Hazinece mükellefe ödenir.”

Buna göre, vergi incelemesinin amacı ödenmesi gereken vergilerin doğru olup olmadığını tespit etmek, araştırmak ve sağlamaktır.

Vergi incelemesi kapsamında vergi inceleme görevlisinin denetim uygulanan vergi ödevlisi veya bu vergi ödevlisiyle işlem tesis eden diğer kişilerden bilgi edinme ihtiyacı hasıl olabilir. Bu halde, vergi incelemesinin gerçekleştirilebilmesi için bilgi toplama müessesesine başvurulması gerekebilir. Hal böyleyken, farklı hal ve şartlarda bilgi toplama ile vergi incelemesi birbiriyle bağlantılı şekilde söz konusu olabilecektir.[14]

Bilgi toplama müessesesi bakımından dikkate alınması gereken son denetim aracı ise aramadır. Vergisel arama, VUK m. 142-147 hükümleri kapsamında düzenlenmiştir. Bu kapsamda arama yapılabilecek hallere VUK m. 142 hükmünde yer verilmiştir:

“Madde 142 – İhbar veya yapılan incelemeler dolayısiyle, bir mükellefin vergi kaçırdığına delalet eden emareler bulunursa, bu mükellef veya kaçakçılıkla ilgisi görülen diğer şahıslar nezdinde ve bunların üzerinde arama yapılabilir.”

Buna göre, gerçekleştirilen incelemelere yahut ihbara dayalı olarak mükellef tarafından vergi kaçırıldığına dair emarenin bulunması halinde ilgili kişiler üzerinde vergisel arama gerçekleştirilebilmektedir.

Vergisel arama yapılabilmesi için vergi kaçırıldığına delalet eden emarelerin elde edilmesi esasen bilgi toplama müessesesi ile ilişkisini ortaya koymaktadır. Keza bilgi toplama ile elde edilecek bilgiler kapsamında mükellefin vergi kaçırdığına dair şüphe meydana gelmesi pekala mümkündür. Hal böyleyken, bilgi toplamanın vergisel arama aracının uygulanması bakımından yol........

© Hukuki Haber