Muris Muvazaası (Mirastan Mal Kaçırma) Davaları: Satış Görünümlü Bağışlarda Tapu İptali ve Tescil Rejimi (Atıflı Hukuki İnceleme) |
I. Konunun Çerçevesi ve Problem: “Satış gibi gösterilen bağış” neden dava konusu olur?
Muris muvazaası, mirasbırakanın (muris) sağlığında yaptığı bir taşınmaz temlikinin, tapuda satış (veya bazen ölünceye kadar bakma) gibi gösterilmesine rağmen gerçekte bağış iradesiyle ve çoğu kez mirasçılardan mal kaçırma amacıyla yapılması hâlidir. Bu olgu, uygulamada tapu iptali ve tescil davalarının en yoğun alanlarından birini oluşturur.
Muris muvazaası, kanunlarımızda ayrı bir başlık altında düzenlenmiş “isimli” bir dava türü değildir; ancak TBK m.19’daki yorum/muvazaa ilkesi (gerçek ve ortak irade) ile taşınmaz devrinin resmî şekil şartları (TMK m.706; TBK m.237; Tapu Kanunu m.26 çerçevesindeki resmî senet düzeni) birlikte değerlendirilerek çözülür. Bu çerçevede Yargıtay, 01.04.1974 tarihli 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ekseninde yerleşik bir yaklaşım geliştirmiştir (örn. 1. HD 2015/5611 E., 2015/5415 K.; 1. HD 2023/2314 E., 2025/143 K.).
Atıf: TBK m.19; TMK m.706; TBK m.237; Tapu Kanunu m.26. Ayrıca karar dili için bkz. 1. HD 2015/5611 E., 2015/5415 K.; 1. HD 2023/2314 E., 2025/143 K.
II. Hukuki Nitelendirme: Muris muvazaası “nisbî (mevsuf) muvazaa” mıdır?
Doktrinde muris muvazaası çoğunlukla nisbî (mevsuf/vasıflı) muvazaa olarak ele alınır. Bunun anlamı şudur: Taraflar bir işlem yapmak istemektedir; ancak işlemin türünü (satış yerine bağış) dış dünyaya karşı farklı göstermektedir. Muris muvazaasında tipik olarak:
• Görünürdeki işlem: Tapuda satış (resmî senet).
• Gizli işlem: Bağış (gerçek irade).
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu tanımı istikrarlı biçimde tekrarlar: Muris gerçekten sözleşme yapmak ve taşınmazı devretmek ister; ancak mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla bağışı satış/ölünceye kadar bakma gibi gösterir (1. HD 2023/2314 E., 2025/143 K.; 1. HD 2024/2600 E., 2025/2631 K.).
Atıf: 1. HD 2023/2314 E., 2025/143 K.; 1. HD 2024/2600 E., 2025/2631 K.
III. Kanuni Dayanaklar: Neden “şekil şartı” muris muvazaasında belirleyicidir?
Muris muvazaası davalarında iki ayrı geçersizlik hattı birlikte yürür:
1) Görünürdeki satış sözleşmesi, tarafların gerçek iradesine uymadığı için muvazaalı sayılır (TBK m.19’un yorum ilkesiyle bağlantılı).
2) Gizli bağış, taşınmaz devri yönünden resmî şekle tabi olduğundan; resmî şekil şartları sağlanmadıysa geçersizlik gündeme gelir (TMK m.706; TBK m.237).
Yargıtay karar dili bu sonucu açıkça kurar: Görünürdeki işlem gerçek iradeye uymadığından; gizli bağış da TMK 706, TBK 237 ve tapu resmi şekil rejimi bakımından şekil koşullarından yoksunsa; miras hakkı zedelenen mirasçılar tapu iptali ve tescil isteyebilir (1. HD 2015/5611 E., 2015/5415 K.; 1. HD 2023/2314 E., 2025/143 K.).
Atıf: TBK m.19; TMK m.706; TBK m.237; Tapu Kanunu m.26; 1. HD 2015/5611 E., 2015/5415 K.; 1. HD 2023/2314 E., 2025/143 K.
IV. Yargıtay’ın Kriterleri: Mahkeme “muris hangi amaçla devretti?” sorusunu nasıl çözer?
Muris........