Sözün mizanı |
“Devredilemez Mülkiyet”te insanın ardından yaşamaya devam eden sözü üzerinde durmuştuk. İnsan malını, makamını, eşyasını bırakıp gider; sözü onun adına konuşmayı sürdürür. Fakat kalıcılık, tek başına bir değer değildir. İftira da yaşayabilir. Ardımızda bir iyilik bırakabileceğimiz gibi, kapanmayacak bir yaranın sahibi de olabiliriz. Bu yüzden sözün ömrü kadar, hangi ölçüyle söylendiği de önemlidir.
Kur’an’da “kavl”, isim ve mastar olarak 92 defa; “söylemek” anlamındaki ق و ل kökü, bütün türevleriyle 1.722 defa geçer. “Dedi”, “dediler”, “de ki” gibi fiiller de bu sayıya dahildir. Bu geniş kullanım içinde söz, insanın hakikatle ve başkalarıyla ilişkisini açığa çıkarır. Bir hadiseyi anlatışımız, bir insana yakıştırdığımız sıfat, haksızlık karşısında seçtiğimiz ifade bizi de tarif eder. Sözü biz seçeriz; fakat doğruluğun ölçüsünü seçme yetkimiz yoktur. Söz bize aittir; hakikat bizim mülkümüz değildir.
Bugün bu ayrımı sık sık unutuyoruz. Çok paylaşılan cümleyi doğruya, büyük tepki doğuran konuşmayı değerli söze yakın sayıyoruz. Oysa tekrar, delilin yerini tutmaz. Binlerce kişinin taşıdığı bir yalan, kalabalığın omuzlarında hakikate dönüşmez. Duyulma arzumuz doğruluk kaygımızı bastırdığında, kendi sesimizin yankısını haklılığımızın kanıtı sanmaya başlarız.
Sözün tartısını söyleyenin kudreti de bozar. Bir işçinin dile getirdiği mesele yakınma sayılırken aynı tespit bir yöneticinin ağzından çıktığında önem kazanabilir. Güçlünün iddiası hükme dönüşür; zayıfın hakikati kendisine bir dinleyici arar. Oysa makam bir cümleyi doğru kılmaz, güçsüzlük de bir tanıklığın değerini düşürmez. Sözün mizanı sıdk ve hakikattir. İktidar sahibinin sözü de bu mizana tabidir. Zayıfı dinlemek ise bir ihsan sayılamaz; hakikatin kimden geleceğini nüfuz sırasına göre belirleyemeyiz.
Kur’an’ın emrettiği kavl-i sedîd, doğru, sağlam ve isabetli sözdür (Ahzâb, 70). Bu ölçü, gerçeği aktarma biçimimizi de kapsar. Bir haberin unsurları tek tek doğru olduğu hâlde seçilişleri ve sıralanışları okuyucuyu yanlış bir hükme götürebilir. Kelimelerin doğruluğu, kurulan anlamın adaletsizliğini örtmez. Gerçeğin işimize gelen kısmını büyütüp kalanını sakladığımızda sözümüzü çıkarımıza göre kurmuş oluruz.
Sözün sağlamlığı, dayandığı bilginin sağlamlığından başlar. “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” emri (İsrâ, 36), dilin önüne bir bilgi sorumluluğu koyar. Zan, hakikatin yerini tutmaz (Yûnus, 36). Bir başlık hadiseyi, kısa bir görüntü bütün gerçeği vermez. Hele insanların haysiyeti hakkında konuşurken şüphemizi hükme dönüştüremeyiz. Bilmek, kaynağı araştırmayı ve delilin sınırını görmeyi ister. “Bilmiyorum” diyebilmek de bu dürüstlüğün parçasıdır. Bilmediği yerde kesin konuşan insan, kanaatine hakikatin yetkisini verir.
Doğruyu söylemenin insanla ilişkimizi nasıl kurduğu, kavl-i ma‘rûfta belirginleşir. İyiliği ve hakkaniyeti gözeten bu söz, muhatabın haysiyetini korur. Kur’an’ın güzel bir sözü ve bağışlamayı, ardından incitme gelen sadakadan üstün tutması bundandır (Bakara, 263). Yardım........