İLK AZILI SİYONİSTLER FİLİSTİN'DE |
Bir önceki yazımda siyonizmin azılı öncüsü Zeev Jabotinsky'nin hayatını kaleme almıştım. Bu yazım da aslında isim olarak olmasa da muhteva açısında bu yazının devamıı niteliğindedir.
Joseph Trumpelder (1880-1920)J. Trumpelder, siyonistlerin kahraman ilan ettikleri ilk isimdir. 1880'de Rusya'nın Piatygorsk şehrinde dünyaya geldi. 1902'de Rus ordusuna katıldı ve iki yıl sonra Rus-Japon Savaşı'nda görev aldı. Artur Limanı Kuşatması sırasında sol kolunu kaybetti ve hapsedildi. Bir süre sonra serbest bırakıldı. Savaşta gösterdiği azim ve cesaretten dolayı Çar Yönetimi tarafından üstün hizmet payesi ile onurlandırdı. 1912'de vaadedilmiş vatan olarak kabul ettiği Filistin topraklarına geçti ve Degania (Deganya) denilen ilk kitbuzz yani adaptasyon kampı formatındaki çiftlik tarzı tarım yerleşkesinde yaşadı.I. Dünya Savaşı patlak verdiği esnada Osmanlı vatandaşlığı müracatını/hakkını reddedip, İngiliz Kuvvetleri bünyesinde müttefik güçlere dahil oldu. Burada 1915'te Siyon Katır Birliği'ni kurdu ve bu birlik ile Gelibolu'da Osmanlı'ya karşı Çanakkale Savaşı'na katıldı. Savaştan sonra Rusya'ya döndü ve çeşitli kültürel faaliyetlerde bulundu. 1918'de Rus-Sovyet Devrimi'ne şahitlik etti. Aynı dönemde vaadedilmiş ülkede tarımsal yaşam adaptasyonu öncü gençlik organizasyonu He-Halutz'u kurdu. Vaadedilmiş siyon ülkesine dönmesinin akabinde Araplar'la ilk çatışmaların yaşandığı ve bu sebeple siyonist Yahudiler tarafından kutsal sayılan Celile'deki Tel Hai Savunmasına katıldı. Burada 7 arkadaşıyla birlikte yaralandı. Kendisi ölümcül bir yara alarak yatağa bağımlı hale geldi. Ölüm döşeğindeki son sözü ise, "Boşverin! Bir ülke uğruna ölmek iyidir/güzeldir." oldu.BETARSiyoist gençlik hareketi olan Betar, ilk olarak 1923 yılında Letonya'nın başkenti Riga'da kuruldu. İsmi kurucusu olan Berit Trampeldor'un kısaltılmasıyla ortaya çıkmıştır. Özellikle 1930larda Doğu Avrupa genelinde önemli bir etkinlik elde etti. Betar, siyonizm eğitiminde, Yahudi dili ve kültürü öğretiminde, öz savunma methodlarında önemli bir rol oynadı. Aynı zamanda "Ürdün'ün her iki tarafında Vaadedilmiş Ülke (İsrail) kurma fikrini, tüm Yahudi göçmenlerin zihnine aşılamayı, kazımayı başardı. Betar ideolojisi, siyonist dünyasında Zeev Jabotinsky'nin lejyonizm (siyonist askeri birlikleri) fikri ile Joseph Trompeldor'un yaşam ve ölümündenki kendileri adına liderlik ile kahramanlık misallerininin fikirler manada birleşiminden doğmuştur. 1923-1935 Arası FaaliyetlerBetar başlangıçta Aliyah denilen siyonist göçmen hareketinin 3.sünü gerçekleştirmeye öncülük edecek Doğu Avrupalı genç Yahudilerin eğilim gösterdiği bir akımdı. Daha önceki 1. Aliyah, 1800lerin sonlarında Doğu Avrupa ve Yemen bölgelerinden gerçekleşmiş ve bu yolla Filistin'e 25 bin civarında Yahudi getirilmişti. 2. Aliyah ise 1900lerin başlarında Rusya genelinden sosyalist fikirli gruplardan ve yine Yemen tarafından getirilen Yahudi göçmenlerden oluşuyordu. Bunların sayısı da yaklaşık 35 bin kadardı. Ancak her iki göçmen grubu da gerek fiziksel gerekse ruhsal ve mental açıdan Ortadoğu şartlarına alışık olmadıkları için kimi bedensel kimi ise psikolojik hastalıklar sonucu ya öldüler ya da dayanamayıp geldikleri ülkelere geri döndüler. Bu açıdan 3. ve sonraki Aliyahlar ve bu organizasyonların tertibini sağlayan Betar'ı adaptasyon ve savunma alanlarındaki çalışmaları açısından siyonizm tarihinde çok değerli kıldı.Doğu Avrupalı Yahudi gençlerin ağırlıklı olarak eğilim gösterdiği bu akım sayesinde Filistin'e geçen, genellikle de öğrenci ve genç işçilerden oluşan bu grup kendilerini "vaadedilmiş ülke (olarak kabul ettikleri) İsrail'de kurulmuş olan Yahudi lejyonunun bir parçası" olarak ilan ettiler. Dolayısıyla kendilerini siyonizm ve İsrail'in birer askeri olarak görüyor ve tanımlıyorlardı. Filistin'de zirai bir hayata atılacak olan ilk öncü siyonist yerleşimcilerin fiziksel ve düşünsel-ruhsal şartlarını geliştirmek ve tam olarak hazır kılmak maksadıyla bir çeşit kamp özelliği taşıyan kolektif çiftlikler meydana getirdiler. Bu kurs niteliğindeki kampların en önemlileri, Haganah ve Histadrut, ilk göçmen kafilesini 1925'te almış oldular ve 1929'a kadar faaliyet gösterdiler. 1930 yılında Zeev Jabotinsky taraftarı Revizyonistler ve siyonist sosyalistler arasında anlaşmazlıklar boy gösterdi. Bunun neticesinde Betar, hem Filistin'de hem de dünya genelinde (diasporada) aşamalı olarak "aşırıcı rakipler" olarak tanımlandılar. Bazı zamanlar bu rekabet, Tel Aviv sokaklarında fiziksel çatışmalara varacak kadar gerildi ve fenalaştı. Revizyonistler, siyonist sosyalistler tarafından "faşist karakterli" olarak nitelendirildiler.Tüm bunlara karşı Betar üyeleri, Siyonist Revizyonistler Birliği'nin ve yine Jabotinsky'nin Filistin'de kurduğu askeri birlik İngun Zevai Leummi'nin destekçilerinin ve en rütbeli kitlesinin ana parçasını oluşturuyordu. 1926'da Paris'te organize edilen II. Revizyonist Siyonistler Birliği Kongresi'nde bu Letonya kökenli grup, revizyonist akımın geçici gençlik merkezi ve sponsoru olarak tanındı. 1931'de Danzig'de gerçekleştirdikleri ve 21 ülkeden 87 delegenin katıldığı I. Betar Dünya Konferansı'nda hareketin prensipleri formülize edildi ve Zeev Jabotinsky'nin "Betar'ın Başkanı" olarak geniş yetkilere sahip liderlik atamasına onay verildi.Savunma-savaş eğitimleri her üyenin en bilindik temel görevi olarak deklare edildi. Yine bu üyeler Filistin'de 2 yıl zorunlu görev yapmak üzere özel eğitimli askeri birliklere kaydolundular. Betar'ın 1935'te Krakow'daki II. Dünya Kongresi'nde Jabotinsky, Betar ideolojisinin bir ahit ve slogan niteliği taşıyan birinci ilkesini şu şekilde okudu: "Ürdün'ün her iki tarafında da Yahudi unsurlu devletin yeniden doğuşuna hayatımı adıyorum." Ayrıca buna ek olarak siyonizmin tek tipçi düşünce yapısı gereği siyonist gençlik hareketinin en basit ilkesinin bile yabancı düşünce sistemleriyle (sosyalizm gibi) kesinlikle kaynaşamayacağını, birleşemeyeceğini beyan etmiştir.
BETAR Filistin'deFilistin'de Betar çalışmaları, 1934'te kendisini göstermeye başlamış, özellikle köy ve yerleşim yerlerine dayalı disipline edilmiş birimlerin ağ/şebeke örgüsü içerisinde büyüyüp gelişmiştir. Başlarda bu birimlerin tümü Yukarı Celile'deydi. Fakat 1936'da Araplar'la çatışmaların başlamasıyla bu birimler Kudüs çevresinde kümelendi. Bu gruplar Jabotinsky'nin askeri birlikleri Irgun Zevai Leummi birlikleri içerisinde askeri eğitimler için gizli şekillerde bir araya geldiler. Kendilerini yine eski yerleşimci Yahudiler ya da şehirlerdeki aylıkçı çalışanlar arasında veya kasabalarda çiftçi olarak kendilerini gizlediler.1930larda diaspora ülkelerindeki kamp ve kurslarda sistematik savunma eğitimleri (bireysel/öz savunma, sokak dövüşü, hafif silah kullanımı, askeri taktikler) Yirmiyahu Halpern tarafından veriliyordu. Polonya'daki Betar üyeleri, devletin resmi paramiliter güçleri içerisinde eğitim gördüler. Shanghai'daki Betar üyeleri ise, şehrin Çinli olmayan kesiminde güvenliği sağlayan uluslararası kuvvetin parçası olarak ayrı bir Yahudi birliği oluşturdular.İlk Betar öğretmen okulu 1928'de Tel Aviv'de kuruldu ve katılımcıları 1929'da Araplar'la girişilen çatışmalar sırasında şehir savunmasında görev aldılar. 1931'de Betar üyeleri karşıt görüşteki daha ılımlı Haganah üyeleriyle birleşerek, Irgun Zevai Leummi bünyesinde yeraltı organizasyonu olacak yeni bir kuvvet için işbirliği kararı aldılar. 1930'da Betar'ın yelkenli botlarla eğitim yapan deniz birlikleri Tel Aviv'de kuruldu. 1934-1937 arasında İtalya'nın Civitavecchia kentinde kurulan Betar'a ait deniz kuvvetleri okulu bünyesinde 153 asker subaylığa ilk adımı atarak mezun oldular. 1935-39 yılları arasında Letonya'daki Betar biriminde yaklaşık 50 yelkenciye eğitim verildi. Bu adamlar daha sonra İsrail Devleti deniz kuvvetlerinin ve ticari gemi filosunun kurulmasında önemli rol üstlendiler. 1935'te Jabotinsky'nin oğlu Eri (Filistin'deki mobilize Betar birliklerinin başı), ülkedeki ilk planörü inşa etti. 1939'da başlatılan uçuş kurslarından sonra Filistin'de İrgun Zevai Leummi bünyesinde mezun olmuş 13 pilota sahip olundu.Betar'ın 1931'de Dünya genelindeki 22300 olan üye sayısı, 1938'de yaklaşık 90 bine ulaştı. Daha önce de belirttiğimiz gibi yine Betar 1930ların sonlarından itibaren illegal Aliyah göçmen faaliyetlerinin içerisinde görev alarak binlerce siyonisti Filistin topraklarına taşıdı. II. Dünya Savaşı sürecinde çoğu Betar üyesi, İngiltere'nin Filistin Ordusu bünyesine gönüllü asker olarak katıldılar. Bu birimler daha sonra Yahudi Tugayları'na dönüştüler ve gitgide başlarına buyruk hareket etmeye başladılar. En başından itibaren İngiltere'nin sınırsız desteğini alan bu birlikler, Araplar'la çatışmaların patlak vermesi ile birlikte bu desteğini geri çektiği gibi, öne çıkan tüm bu üyeleri asi olarak ya yargıladı ya da İngiltere'ye girişlerini yasakladı. Zeev Jabotinsky bunlardan birisi hatta en meşhurudur. Önceki yazımda da belirttiğim gibi, Amerika'da sınırsız faaliyet alanı bulma şansını da tam da bu olaydan sonra elde etmişti.Holokost Sonrası BETARHolokost sürecinde Betar'ın tüm Avrupa temsilcilikleri yerle bir edildi. Varşova, Vilnius ve Bialystok gettolarında Betar ve revizyonist birimler öncülüğünde başkaldırılar meydana gelmeye başlayınca, binlerce Betar üyesi anti-Nazi partizanlarına katılmak üzere harekete geçtiler. Genel manada Avrupalı Yahudiler'in yok olmasıyla, hareketin merkezi artık İsrail olmuştu. 1960ların sonunda sayıları 8 bini bulacak olan hareketin 4 bin üyesi İsrail'de kalan diğer yarısı ise başta Latin Amerika, ABD, Güney Afrika ve Avustralya olmak üzere 13 ülkeye dağıldılar. 21. yyın başında sayıları 12500'ü buldu. Bunların da 8500'ü İsrail'de yer aldı.İsrail'deki Betar üyelerinin çoğu, İsrailli özel askeri birlikler Nahal'a dahil oldular. İsrail'deki hareket yine 1948-1960lar arasına gerçekleşen Aliyah göçmen grupları ve pek çok şehirde organize olmuş Herut Hareketi ile giriştiği işbirliği sayesinde varlığını sürdürmeyi başarmıştır. 1937 itibariyle üyeler başta futbol, basketbol, masa tenisi ve jimnastik olmak üzere belli başlı spor dallarında kurumsallaşmayı sağladılar. Futbol ve çeşitli spor federasyonlarının kurulumunda öncü oldular.Tüm bu bilgilerin ışığında şunu rahatlıkla söyleyebiliriz ki, siyonist İsrail'in kurumsallaşmasında en önemli rolü Betar'a aittir.