Türk devlet geleneğinin doğuşu Orta Asya topraklarıdır. Bunun öncülüğünü yapan Hunlar, Milattan önce 1000’li yılların başında sahneye çıkıp dönemin en güçlü devletini kurdular. Mete Han, yönetim ve ordu anlayışıyla derin izler bıraktı. Hükümet merkezini Budapeşte yakınlarına kuran Attila, Avrupa kıtasını temelinden sarstı.

Hun İmparatorluğunun zayıflaması ve dağılmasından sonra bugünkü Moğolistan sınırları içinde Göktürk devleti doğdu. Kurulduğu 552 yılından itibaren dağınık haldeki boyları ve hanlıkları içine alarak kısa zamanda büyüdü. Sınırları doğuda Mançurya’ya Batıda Karadeniz’e, kuzeyde Sibirya’ya, güneyde Hindistan’a kadar uzandı. Aynı zamanda “Türk” adıyla kurulan ilk Türk devletiydi.

Kapladığı alan itibarıyla kanatlarını açmış bir kartala benzetilen devletin merkezi doğu kanadındaki Seyhun Irmağının aktığı topraklarda bulunan Ötüken’di. Devletin kurucusu Bumin Kağan burada oturur, kardeşi İstemi Han, “Yabgu” ünvanıyla batı kanadını yönetirdi.

I.Göktürk Devleti, yaklaşık yüz sene yaşadı. Bu süre içinde en büyük mücadelesini Doğu komşusu Çin’le yaptı. Çinliler, meydan savaşlarından ziyade içteki boy kavgalarını kışkırtıp yöneticilerini etkileri altına alarak Göktürk’leri içten çökerttiler. Kuvvetli hakanların yokluğu da buna eklenince devlet doğu ve batı olarak ikiye bölündü. 649’da doğu kanadı, 659’da batı kanadı Çinlilere boyun eğdi.

Esaret ve işgal uzun sürmedi. İlteriş Kağan’ın başını çektiği bir ayaklanma ile 682 yılında Göktürk devleti yeniden kuruldu. İlteriş Kağan, hanları, boyları ve obaları tek çatı altında toplayarak yeniden güçlü bir devlet haline getirdi. Bu esnada yardımını gördüğü en önemli kişi, veziri Tonyukuk oldu.

İlteriş Kağan, 691 yılında öldüğünde geriye Bilge ve Kültigin adında iki erkek evlat bıraktı. Ancak yaşları küçüktü. Bilge sekiz, Kültigin 7 yaşındaydı. Onlar büyüyünceye kadar devleti kardeşi Kapgan Kağan ile bilge vezir Tonyukuk yönetti.

24 yıl sonra Kapgan Kağan’ın ölümü üzerine büyük oğul Bilge, devletin yeni “Kağan”ı oldu. Kardeşi Kültigin de ordunun başına geçti.

Vezir Tonyukuk’un tecrübesi ve taht kavgasına düşmeyen iki kardeşin uyumlu yönetimi sayesinde Göktürkler en parlak yıllarını yaşadılar.

Onları Türk tarihinde unutulmaz ve ayrıcalıklı kılan en önemli hadise, hiç şüphesiz geride bıraktıkları kitabeler oldu.

Tarih sahnesine çıkışlarından itibaren unutulmaz........

© Haber7