Üstad Necip Fazıl, 1960 yılında kaleme aldığı ve her satırı bir merhamet manifestosu sayılabilecek Reis Bey adlı tiyatro eserinde bizi sarsıcı bir yüzleşmeye çağırmıştı. Merhameti bir zaaf gibi gören, hayatı kanunların soğuk lafzına hapseden bir ağır ceza reisinin hikâyesi, vicdanın nasıl uyandığını adım adım gözler önüne seriyordu. Masum bir gencin idamına hükmettikten sonra yaşanan o derin çöküşün hikâyesi, 1988 yılında sinemaya da uyarlanmış ve hafızalara kazınmıştı.

90’lı yılların başında sinemada izlemiştim o filmi… Haluk Kurtoğlu’nun devleşen oyunculuğu ve sarsıcı ses tonu hâlâ zihnimde. Filmi izlerken Reis Bey’in hikmet yüklü cümlelerini ezberlemeye çalışıyor, hızına yetişemiyordum. Sonraları o yılların meşhur VHS kasetlerinden filmi edinmiş, bazı sahneleri geri sararak defalarca izlediğim olmuştu. Mahkeme salonunda haykırdığı şu cümleler ise hâlâ kulaklarımda çınlar:

“Merhamet! Hava gibi, su gibi muhtaç olduğumuz iksir…

Baş aşağı bir cemiyeti, baş yukarı edecek bir kudret.”

Bugün yeryüzünün dört bir yanında yaşanan acılara, bitmeyen savaşlara ve yurtlarından edilen insanların hüzünlü göç hikâyelerine bakınca Üstadın bu haykırışına ne kadar muhtaç olduğumuzu daha berrak görüyoruz. Gazze’den yükselen feryatlar, Doğu Türkistan’ın sessiz çığlığı, Arakan’ın dinmeyen kederi… Hepsi aynı hakikati fısıldıyor:

Dünya, bugün her şeyden daha çok hava gibi, su gibi bir iksir olan merhamete muhtaç. Bu iksir gönül kaplarımızdan taşmadıkça baş aşağı giden bu dünyayı yeniden ayağa kaldıracak bir kudret görünmüyor.

İnsanı yeryüzünde diri tutan asıl kudret, gönlünde taşıdığı merhamettir. Ahlak dediğimiz o yüce cevher de tam burada başlar. Kalbin en kuytusunda filizlenen o mukaddes huzursuzlukta… Başkasının yükünü kendi yükü bilmekte, sızlayan bir yarayı kendi teninde hissetmekte… İnsanı insan kılan o ince sızı tam da budur.

Bu dert, kalpte saklı kalmak için varlık kazanmaz. Hayata karışmak ister. Bir yetimin başına el olmak, bir mazlumun ahına set çekmek ister. Gönülde filizlenen hiçbir güzellik, bir mahzunun gözyaşına değmeden kemale ulaşmaz. Omuzlanmayan yük insanı olgunlaştırmaz; paylaşılan yük ise kalbi genişletir, vicdanı derinleştirir.

Geçtiğimiz hafta, bir medeniyeti ayakta tutan sarsılmaz duraklardan biri olan hürmet duygusunun izini sürmüştük. Bu hafta ise o yürüyüşün tamamlayıcı halkasına yöneliyoruz. Hürmeti besleyen, ona can suyu veren asıl kaynağa… yani merhamete.

VİCDANIN UYANIŞI: MERHAMETİN İLK İŞARETİ

“Herhangi bir canlının acısını, kederini, mutsuzluğunu yüreğinde hissedip üzüntü duyma ve ona karşı yardım hisleriyle dolma” anlamına gelen merhamet, bir davranıştan önce bir fark ediştir. İnsan, başkasının acısını kendi iç dünyasında hissettiği an o mübarek eşiğe varır. İşte o eşiğin adı vicdandır. Vicdan bir kez uyanmaya görsün, el hemen uzanır. O el, incitmeden ulaştığında şifa taşır. Merhamet önce kalpte yankılanır, ardından hayata yön verir. Başkasının yükünü göremeyen bir gönül, dışarıdan bakıldığında iyilik yapıyor izlenimi verse bile çoğu zaman kendi içini teskin eder.

Vicdanın uyanışı, insanın benlik merkezinden çıkıp çevresini fark etmeye başlamasıdır. Kendi derdini tek hakikat sanma hâlinden sıyrılıp başkasının sessiz çağrısına kulak vermesidir. Bazen bir bakışta belirir, bazen bir susuşta duyulur, bazen de fark ettirmeden dökülen bir gözyaşıyla kendini ele verir. Merhamet tam bu noktada filizlenir. Görülmeyeni görmek ister, söylenmeyeni duymaya yönelir, talep edilmeden hissedebilme inceliği kazanır.

Vicdan, insanı yerinde tutmayan o asil huzursuzluğun adıdır. Alışılmış rahatlığı bozar, ilgisizlik perdesini aralar. Bu rahatsızlık, merhametin ilk hareket noktasıdır. Vicdanı diri kalan, başkasının acısına kayıtsız kalamaz. Bizim irfanımızda vicdan, yalnızca kişisel bir iç ses olarak anlaşılmaz. İlâhî hitabın kalpteki yankısıdır. Nurettin Topçu’nun ifadesiyle, içimizde saklı bir Allah sesidir. Hakkı hatırlatır, ölçüyü muhafaza eder, insanı adalet ile şefkat arasındaki ince terazide tutar. Bu terazi ayakta kaldıkça merhamet savrulmaz, yönünü kaybetmez, istismar alanına dönüşmez.

Vicdanın sustuğu yerde merhamet zayıflar. Merhametin zayıfladığı yerde insan içten içe sertleşir. Sertleşen kalp, önce görme kabiliyetini kaybeder. Ardından duyma hassasiyeti körelir. Zamanla başkasının acısı bir haber başlığına, bir rakama, bir görüntüye indirgenir. Vicdanın uyanışı ise bu uyuşmayı dağıtır. Kalbi yeniden diri tutar. İnsana, insan olmanın ağır fakat izzetli sorumluluğunu hatırlatır.

Merhamet, bir emanet şuuru, vicdanın omuzlara yüklediği ahlaki bir vazifedir. Bu vazife, insanı başkasına karşı borçlu kılar; çünkü bu dünyada sahip olduğumuz her imkân, bir gün başkasının ihtiyacı hâline gelebilir. Vicdan bu ihtimali unutturmaz. Merhameti geçici bir duygu olmaktan çıkarır, kalıcı bir duruşa dönüştürür ve tam bu noktada merhamet, hissedilen bir hâl olmaktan sıyrılır, bir ahlak biçimi kazanır. Bir dil, bir tavır, bir hayat nizamı hâline gelir. Vicdanın uyanışıyla başlayan bu yolculuk, merhametin hayata nasıl taşınacağını da tayin eder.

RAHMETİN MENBAI: VARLIĞI AYAKTA TUTAN SIR

Merhamet, İslam düşüncesinde sonradan kazanılan bir meziyet gibi durmaz. Hayata eklenen bir fazlalık da değildir. O, varlığın ilk nefesidir, canlılığı ayakta tutan asli iklimdir. Kur’an-ı Kerim, Fâtiha ile açılırken ve her sûrenin başında “Rahman” ve “Rahim” isimlerini tekrar ederken, insana fark ettirmeden bir bakış kazandırır. Kâinatın Sahibi, kendisini önce merhametiyle tanıtır. Bu tanıtma, hayata sertlikten değil, rahmetten bakma davetidir.

“Rahman” ve “Rahim” isimlerinin kökü olan rahm, acımayı aşan bir anlam taşır. Bir annenin evladını kuşattığı o güvenli alanı, sığınılacak ilk eşiği çağrıştırır. Ana rahmi bir canı korur, besler, büyütür; onu hayata ve olgunluğa hazırlar. Merhamet de kalpte böyle işler: Sarar, sakinleştirir, terbiye eder. Kalbin sertleştiği yerde insanlık duygusu zayıflar, merhametin dokunmadığı bir gönülde insana dair hiçbir şey kök salamaz.

İlâhî rahmet, insan idrakinin çok ötesinde bir genişlik taşır. Efendimizin, savaş esirleri arasında yavrusunu arayan bir anneyi gösterip ashabına sorduğu o soru, hâlâ kalbi sarsar:

“Bu kadın evladını ateşe atar mı?”

Sorunun cevabı kadar, ardından gelen işaret de unutulmazdır. “Allah’ın kullarına olan merhameti, bir annenin evladına duyduğu şefkatten çok daha derindir.” Bu ölçü, insanla Rabbi arasındaki bağın korkudan çok rahmet üzerinden kurulduğunu fısıldar.

“Rabbiniz kendine merhameti yazdı” (En‘âm, 54) buyruğu, rahmetin ilâhî bir taahhüt olduğunu haber verir. Erhamü’r-râhimîn olan Mevlâmız, merhameti kendi zatına nispet ederek insanın yolunu açar. Hayata bakışımız, insana temasımız ve varlıkla kurduğumuz ilişki bu ilâhî yazının gölgesinde anlam kazanır.

İnsan, bu rahmet ikliminin merkezinde yaratılır.

“İnsanı Rahman yarattı” (Rahmân, 3) ifadesi, yaratılışın mayasını işaret eder. Ahsen-i takvim üzere var edilen insan, Rahman’ın rahmetiyle yoğrulur. Bu yüzden merhamet, sonradan yüklenen bir sorumluluk gibi durmaz; yaratılışla birlikte kalbe emanet edilen asli bir kabiliyet olarak yerleşir.

Rahmet, hayatın en hassas alanlarında daha görünür hâle gelir. Anne babaya “öf” bile denilmemesi emri (İsrâ, 23), merhametin dilini öğretir. Ardından gelen “onlara rahmet kanatlarını ger” hitabı (İsrâ, 24), bu dili bir hâle taşır. Yaşlılıkla incinen haysiyeti korumak, yorgun kalplere gölge olmak, şefkati incitmeden sunmak… Merhamet burada bir his olarak durmaz; ses tonuna karışır, bakışta belirir, mesafeye ölçü kazandırır.

Bütün bu ilâhî işaretler aynı noktaya varır: Merhamet, imanla yan yana yürür. Kurtuluşa giden yol, sabrı ve merhameti birbirine tavsiye edenlerin yoludur. Müminler, kalbinde kin taşımayan, affı kuşanan, iman edenlere karşı yumuşak huylu kişiler olarak tasvir edilir.

Çünkü merhametin çekildiği yerde gönül çoraklaşır, cemiyet çözülür, insan insanla temasını kaybeder. Gönül toprağına ne ekilirse, insan onu biçer. Merhamet eken rahmetle karşılaşır; kalbini kapatan ise kendi karanlığıyla baş başa kalır. “Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.” (Buhârî, Edeb 18)

Hülasa merhamet, insanı fıtratına bağlayan en diri damardır. Hayatı onaran, yaraları iyileştiren, insanı hem Yaradan’la hem de mahlûkatla sahici bir dil üzerinden buluşturan asli kudrettir.

PEYGAMBERÎ MERHAMETİN ÖLÇÜSÜ

Bu rahmet, en berrak hâlini Peygamber Efendimizin şahsiyetinde bulur. Onunla yürür, onunla konuşur, onunla hayata karışır.

“Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” (Enbiyâ, 107) hitabı, bu varoluşun adını koyar. Rahmeten lil âlemin olan Nebî, yalnızca müminlerin değil; bütün varlığın sığınağıdır. Onun merhameti insanla sınırlı kalmaz, hayvana, tabiata, hatta düşmanına kadar uzanır.

Kur’an, bu merhameti ilâhî bir lütfun eseri olarak anlatır:

“Sen onlara Allah’ın lütfettiği merhamet sayesinde yumuşak davrandın…” (Âl-i İmrân, 159).

Bu ayet, kalpleri bir arada tutan bağın sertlikte değil, şefkatte kök saldığını gösterir.
Efendimizin merhameti, büyük sözlerden çok küçük anlarda kendini ele verir.

“Size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki…” (Tevbe, 128) ayeti, onun ümmetiyle kurduğu derin irtibatı anlatır. Ümmetin acısı, onun kalbinde yankı bulur; merhamet, onda uzak bir ideal gibi durmaz, canlı bir hassasiyet hâlinde yaşar.

Torunlarını öperken kendisini yadırgayan bir bedevîye verdiği cevap, bu hassasiyetin en sade ifadesidir:

“Allah senin kalbinden merhameti çekip almışsa ben senin için ne yapabilirim ki!” (Buhârî, Edeb, 18).

Bu hadis, merhameti zayıflıkla karıştıran bakışlara yöneltilmiş derin bir uyarıdır.

Efendimiz, merhameti sadece yaşamaz; onu bir ölçüye dönüştürür:

“Siz yeryüzündekilere merhamet edin ki gökyüzündekiler de size merhamet etsin.” (Ebû Dâvûd, Edeb, 58).

Bütün bu ayet ve hadisler aynı hakikati işaret eder: Merhamet, peygamberî bir mirastır. Kalbi diriltir, cemiyeti ayakta tutar, adaleti katılıktan korur. Merhametin çekildiği yerde hukuk donar, ilişkiler çözülür, cemiyet baş aşağı savrulur.

MERHAMET, ACIMAK MIDIR?

Merhamet dediğimizde zihnimiz çoğu zaman acıma duygusuna yöneliyor. Oysa bu yöneliş, merhametin ufkunu daraltan bir yanılsamayı da beraberinde getiriyor. Acıma, insana fark ettirmeden yukarıdan bakan bir yer açıyor. Merhamet ise aynı hizaya inmeyi, aynı zeminde durmayı, aynı havayı solumayı gerektiriyor.

Acıyan bakış, karşısındakini eksik ve zayıf görme eğilimi taşır. Merhametli gönül ise bir emanet fark eder; bir kardeşle karşılaştığını........

© Haber7