Malı parayı geçin; Gerçeklik el değiştiriyor

Geçenlerde bir video gördüm.

Genç bir çocuk, elinde bir kedi, bir manzaranın içinde duruyor. Saniyeler sonra elindeki bir çanta ve arkasında sıradan bir sokak. Birkaç saniye sonra yanında bir araba. Dönüyor, elinde yine kedi.

Sonunda kameraya bakıp soruyor: Sizin gerçekliğiniz hangisi?

Aynı hafta ben de bir deney yaptım. Yürüyüş bandına sanal gerçeklik gözlüğüyle çıktım. Bir anda kendimi bir ormanda yürürken buldum. Ağaçları, zemindeki eğimi, kendi adımlarımın sesini duyuyordum. Fazla gerçekti.

Bu iki sahne, bu yazının kapısı. Çünkü asıl soru “gerçek mi” değil. Asıl soru şu: Bir şeyin gerçek sayılması için ne gerekiyor ve buna kim karar veriyor? Bizim “gerçek” dediğimiz şeyin gerçekliğine kim karar veriyor? Kim bu gerçekliğin yeni halinden besleniyor?

Gerçeklik son yıllarda üç aşamadan geçti. İlk ikisi şaşırtıcı, üçüncüsü tehlikeli.

Birincisi: Gerçeklik, üretilebilir hale geldi. O çocuğun elindeki telefon, on yıl önce bir stüdyonun haftalarca uğraşacağı görüntüyü saniyeler içinde yapıyor.

İkincisi: Gerçeklik yaşanabilir hale geldi. Bandın üstünde bedenim ormanda olduğuma inandı. Gözüm kandırıldığında bacaklarım itiraz etmedi. İnsan zihni, yeterince tutarlı bir girdi kümesi aldığında onu sorgulamıyor.

Bunlar ilginç. Ama tehlikeli olan üçüncüsü:

Gerçeklik inkâr edilebilir hâle geldi.

Şu örneği dikkatle okumanızı istiyorum. Bu yılki savaş sırasında, bir devlet yöneticisinin hayatta olduğunu göstermek için bizzat paylaştığı gerçek bir video, geniş kesimlerce yapay zekâ ürünü sanıldı. Adam kendi varlığını kanıtlamak için görüntü paylaştı ve kanıt işlemedi.

Hukuk literatüründe bunun bir adı var: Yalancının temettüsü. Kavramı 2018'de iki hukukçu, Chesney ve Citron ortaya attı. Mantığı şu: Sahte görüntülerin var olduğu bilinen bir dünyada, gerçek görüntüler de “sahte” diye reddedilebilir hâle gelir.

Yani sahtenin asıl kazancı, yalana inandırmak değil. Gerçeğe inandırmayı imkânsızlaştırmak.

Mahkemelerde bunu görmeye başladık. Bir davada sanığın avukatı, aleyhteki delillerin yapay zekâ üretimi olabileceğini savundu. Başka bir davada bir yöneticinin kayıtlı sözlerinin sahte olabileceği öne sürüldü.

Buradaki asimetriyi görün: Sahte üretmek bedavaya yakın, kanıtlamak pahalı. Ve bir sistemde neyin pahalı olduğu, o sistemde gücün nerede olduğunu da söyler.

İSTİHBARATIN AĞIRLIK MERKEZİ KAYDI

Klasik istihbarat tek bir varsayım üzerine kurulmuştu: Olgu gizlidir. İş, ona erişmektir. Kıt olan şey sırdı. Casusluk, kilitli bir kapının öbür tarafına geçme sanatıydı.

Bugün olgu, gizli değil. Her yerde, bol ve bedava. Ama tam bu yüzden değersiz çünkü hiçbiri tesis edilemiyor.

Kıt olan artık erişim değil. Tasdik.

Bu, istihbaratın işini de değiştiriyor. Ağırlık merkezi, toplamadan doğrulamaya kayıyor. Bir bilgiyi ele geçirmek değil, onun hangi koşulda “sabit” sayılacağına karar verebilmek.

Ve buradan istihbaratın en tehlikeli tarafına geliyoruz. Mesele artık onun gizli olması değil.

Sır, sonlu bir nesnedir. Sızar, eskir, çalınır, ifşa edilince biter. Yeniden kurulmuş bir gerçekliğin ise böyle bir sınırı yok. Bir kez kurulur, çürütülür, yeniden........

© Haber Vakti