Osmanlı Neden Çöktü? Cevabı Gıda Sisteminde |
Osmanlı'nın çöküşünü ve Cumhuriyet altında yeniden birleşmeyi temelde gıda krizi ve gıda politikaları biçimlendirdi. Osmanlı'nın gıda sistemi, devletle yurttaş arasındaki toplumsal mutabakatı parçaladı. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş, gıda sisteminin bir devleti nasıl ayakta tuttuğunun ya da nasıl yıktığının en somut örneği.
Osmanlı'yı Ayakta Tutan Toprak Düzeni Nasıl Çalışıyordu?
Büyük devletlerin dayanıklılığı, gıda sistemlerinin kendi kendine yetmesine dayanır. Osmanlı'nın klasik çağ diye anılan dönemindeki ekonomik modeli, devasa bir tarım makinesi olarak kurgulanmıştı. Bu makinenin sorunsuz işlemesi, devletin kırsal kesim üzerindeki mutlak otoritesine ve toprağın devletin elinde kalmasına bağlıydı.
Toprağın asıl sahipliği devlete aitti. Toprak işleme ve kullanma hakkı, savaşlarda başarı göstermiş komutanlara veriliyordu. Bu topraklara miri topraklar (devlete ait topraklar) deniyordu. Miri topraklar da kendi içinde üçe ayrılıyordu: has, zeamet ve tımar. Has, padişah ve vezirlere ait, geliri yüz bin akçeden fazla olan topraklardı. Zeamet, emir ve sancak beylerine ait, babadan oğula geçen, geliri yirmi bin ile yüz bin akçe arasında olan topraklardı.
Tımar ise kullanım hakkı sipahilere verilen, babadan oğula geçen, geliri yirmi bin akçeye kadar olan topraklardı. Sipahiler barış zamanında çiftçilik yapıyordu. Savaş zamanı ise tımarlarında yetiştirdikleri askerlerle birlikte orduya katılıyordu.
Osmanlı'nın gıda düzeninin omurgasını Tımar Sistemi oluşturuyordu. Öşür, yani tarımsal verginin bir kısmı, devlete asker yetiştirmekle yükümlü sipahiye ayrılıyordu. Geri kalanı merkeze aktarılıyordu. Sipahi subayları vergiyi topluyor, ekimi denetliyor ve köylünün yerinden edilmesini hukuken önlüyordu.
Bu sistemin en temel işlevi, köylünün topraksızlaşmasını ve büyük toprak ağalıklarının oluşmasını engellemekti. Osmanlı, hiçbir bütçe ayırmadan, sadece toprak tahsisi yoluyla asker yetiştiriyordu. Taşrada devlet otoritesini sağlıyordu. Ama işin gerçeği şu: Tımar Sistemi, düzenlenmiş bir sömürü mekanizmasıydı. Kusurlu ama işleyen bir düzendi. Ve o düzende köylü sömürülüyordu.
Toprak Düzeni İlk Kez Nasıl........