We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

İran ve devletleşen Taliban sorunu

3 18 1
08.09.2021

Afganistan’ın etnik, dinsel, tarihsel ve coğrafi konumu İran’ı Afganistan’ın siyasal hayatında etkin olmaya müsait kılıyor. Bu durum, aynı zamanda 920 kilometrelik sınır komşusu olan Afganistan’da gerçekleşen siyasi hareketliklerin, İran milli güvenliğini doğrudan etkileme potansiyeline sahip olduğunun göstergesi.

İranlılar, Afganistan’ı kendi tarihi topraklarının bir parçası ve Fars/İran kültür havzası olarak görürler. Nitekim İran ders kitaplarında Afganistan’ın, İngiltere’nin politikaları sonucunda İran’dan ayrıldığı yazılıdır. Bu tarihi algılamanın yanı sıra, Afganistan’da Fars dilinin resmî dil olması, Tacik ve Hazaraların bulunması gibi faktörler etnik, dil ve mezhep bağını da ortaya koyar. Bu nedenlerle İran, Afganistan’da etkin varlığını her zaman sürdürmek ister.

Taliban’ın 1994’te ortaya çıkışı, İran’ın Afganistan siyasetini ve etkin olma imkanını çok boyutlu sarsmıştı. Taliban kendini İran ve Şii karşıtı olarak tanımlıyor ve önceliklerinin de İran’ı Afganistan’dan kovulması olması bu sarsıntını derinleştirmişti. Taliban’ın 1988’de Mezar-ı Şerif’te İran Büyükelçiliği’ni basması ve İranlıları öldürmesi bunun açık göstergesiydi. Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmeye başlamasından sonra, İran’a yönelik göç, uyuşturucu ve insan kaçakçılığının artması gibi sorunlar da ağırlaştı. Taliban’ın İran karşıtlığı o kadar güçlüydü ki, İran devleti Afganistan’a karşı savaşı planı hazırlamış, ordularını sınıra toplamış ancak son anda vazgeçilmişti. İran bu doğrultuda 1996’da kurulan Kuzey İttifakı’na etkin destek vermiş ve 2001 yılında ABD’ye Afganistan işgal sürecinde istihbarat desteği sağlamıştı.

İran, Taliban’la ilişkilerini neden geliştirdi?

Yukarıda belirtilen çeşitli ihtilaflara rağmen, İran’ın Taliban’la ilişkilerini başlatmasının ve sürdürmesinin güvenlikten ekonomiye kadar çeşitli nedenleri var ama en önemli sebebin İran’daki ABD karşıtlığı olduğunu söylemek yanlış olmaz. İran, ABD’nin Afganistan’daki varlığını zorlaştırıp orada bulunmasının maliyetini ciddi oranda artırmak amacıyla Taliban’ı araç olarak kullanmaya karar verdi.

İran, ne kadar arzu ederse etsin, Afganistan’da ABD işgalinden sonra yani 2001’den sonra kurulan hükümetler üzerinde arzuladığı etkinliği elde edemedi. Başka bir deyişle, Afganistan, İran için ikinci bir Irak olmadı. Irak’ta kazandığı etkinliği, Afganistan’da hiç kazanamadı. Oysa İran, hem Irak ve hem Afganistan konusunda ABD’ye etkin destek vermişti. Bu durum İran devletini ciddi pek çok sorunla karşı karşıya bıraktı.

İran, 2001’den sonra Afganistan’da kurulan hükümetlerin hiçbiriyle istediği ilişkiyi kuramadı. İran’a göre eski Afganistan Cumhurbaşkanları, Hamid Karzai ve Eşref Gani, Batı’ya yakın isimlerdi. İran ve Afganistan’da hakim olan İslam Cumhuriyeti düzenini görünüşte tanıyor ama pratikte hem Afganistan’da hem çevrelerindeki ülkelerde laik bir düzen arzu ediyorlardı ve üstelik Peştun milliyetçisi olduklarından Fars kültürüne ve diline düşmanlık ediyorlardı. İran’ın Taliban ile ilişkisinin bir nedeni de Kabil’deki hükümetlere karşı baskı uygulama imkânı elde etme arayışı olarak görülebilir. İran, Taliban’dan Kabil’i dizginleme aracı olarak istifade etmek istiyordu.

İran’ın Taliban’a iten diğer bir konu da İŞİD oldu. İran, IŞİD’in Afganistan’a yani İran’ın yanı başına yerleşmesinden endişe ediyordu. Bu endişe de İran’ın, Taliban ile diyaloğa girmesini sağladı. Taliban eliyle IŞİD’e karşı mücadele etmek isteyen Tahran yönetiminin IŞİD’e karşı kullanılması için Taliban’a silah ve mühimmat verdiği biliniyor.

İran için, Taliban söz konusu olduğunda bölgesel dengeler de önemli. Taliban’ın Pakistan ve Körfez ülkeleriyle kurduğu ilişkilerin İran’ın aleyhine döndüğü durumlar yaşandı. İran, Taliban ile yakınlaşarak Pakistan ve Körfez ülkelerinin Taliban’ı Tahran aleyhinde kullanma fırsatını da yok etmeye girişti.

Gelinen noktada İranlı yöneticilerine göre Taliban da Afganistan’ın kabullenilmesi gereken bir gerçeği. Dolayısıyla Taliban’ı reddetmenin, çatışmanın ve kavga etmenin bir manası yok, tam tersine irtibat kurulması........

© Fikir Turu


Get it on Google Play