Siyasal Yapılar Senkron Tablosu |
Bir Oturuş Düzeni Macerası: Sağ ve Sol Doğuyor
Fransız İhtilalinden sonra toplanan Kurucu Mecliste bir oylama yapılır.
Başkan sorar, kabul edenler?
Eller kalkar, başkan saymaya başlar: “1, 2, 3, … 27, bir dakika lütfen ellerinizi indirmeyin, saymaya devam ediyorum.
28, 29, 30, ya niye yer değiştiriyorsun, sayamıyorum.
Baştan başlıyoruz. Kabul edenler. 1, 2, 3, … 12, yahu arkadaş niye elini kaldırıp indiriyorsun, kafam karıştı.”
Sonunda başkan pes eder. Ve şöyle bir formül bulur: “Kabul edecekler benim sol tarafımdaki, reddedecekler de benim sağ tarafımdaki sıralara geçsin.”
Parlamenterler, başkanın isteği doğrultusunda oturur. Başkan yeniden sorar: Kabul edenler? Sadece sol tarafa döner ve saymaya başlar: “1, 2, 3, … 67”.
Sonra sağ tarafa döner. Kabul etmeyenler?
“1, 2, 3,… 55”.
67 Kabul, 55 Red. Kabul edilmiştir.
Sağ ve sol, Fransız Devrimi sürecinde meclis oturuş düzeninden türeyen tarihsel bir adlandırmadır. Kurucu Mecliste monarşik yetkilere daha yakın, mevcudu koruma eğilimindeki “muhafazakâr” gruplar başkana göre sağda; daha fazla değişim, reform ve monarşik yetkilerin sınırlanmasını savunanlar solda toplanınca “sağ” ve “sol” zamanla bu siyasal yönelimleri ifade eden kavramlara dönüşmüştür.
Sol ve sağ kavramları, birçok dilde birden fazla anlam taşır. “Sol” kelimesi çoğu dilde olumsuz çağrışımlara sahipken, “sağ” kelimesi olumlu anlamlarla ilişkilendirilir. Bu durum, insanlığın büyük kısmının sağ elini baskın kullanmasından kaynaklanan tarihsel ve kültürel bir önyargıdır. Sağ taraf genellikle güç, doğruluk, uğur ve beceri ile sol taraf ise zayıflık, sakarlık veya uğursuzlukla bağdaştırılmıştır.
Latince’de sinister hem sol taraf, hem de uğursuz, kötücül anlamına gelir. İngilizce’deki sinister (tekinsiz, uğursuz) bu kökten türemiştir. Buna karşılık dexter, sağ taraf anlamına gelirken, türevi dexterity, el becerisi, maharet demektir ve olumlu bir çağrışım taşır.
Fransızca’da gauche sol anlamının yanı sıra sakar, kaba demektir. İtalyanca’da sinistro hem sol, hem de uğursuz, tekinsiz anlamındadır.
İngilizce’de right, hem sağ taraf, hem de doğru, haklı anlamına gelir. Ayrıca human rights (insan hakları) gibi olumlu kavramlarda kullanılır. Almanca’da links, sol demektir. Aynı kökten linkisch, sakar, uygunsuz anlamındadır. Karşısında rechts, sağ yönünü belirtirken, recht doğru, adil, hak gibi olumlu anlamlara sahiptir.
Arapça’da meş’eme (el-mash’ama) sol taraf ve uğursuzluk anlamına gelir. Buna karşılık yamin (el-yamin) sağ taraf anlamına gelir ve uğur, bereket, güç gibi olumlu karşılıkları vardır. Mesela Yemen ülkesi adını mutlu, uğurlu anlamıyla buradan alır. Aynı kökten gelen Meymene (el-maymana) sağ taraf, uğurlu olan demektir. Türkçede kullanılan “meymenetsiz” sıfatı; kötü, uğursuz, aksi ve suratsız anlamını taşır.
İbranice’de smol sol anlamına gelir ve eski metinlerde zayıflık veya karanlık gibi olumsuz kullanımları bulunur. Rusça’da levyy, sol demektir; argo kullanımda sahte, kaçak, yanlış gibi olumsuz karşılıkları vardır. Pravyy ise sağ hem yön hem de doğru, haklı anlamına gelir.
Tek Cetvelle Çok Eksenli Siyaset Ölçülmez
Sağ ve sol kavramları farklı dillerde bu şekilde kullanılırken, Türkiye’de siyasal partileri ve siyasal dili anlamak için uzun süre “sağ-sol doğrusu” yeterli görüldü. Bir çizgi çekilir; sağa sağ, sola sol dizilir, ortası da merkez diye adlandırılırdı. Bu şema ile uzun bir dönem siyasal partiler ve siyasal eğilimler açıklanabildi. Çünkü........